1* Afiliacja
1 Wydział Budownictwa, Politechnika Częstochowska
* Kontakt / Correspondence: witold.paleczek@pcz.pl
DOI: 10.65545/GWITS.2026.06.03, GWiTS 6/2026, czerwiec 2026
Pobierz PDF (Open Access)
Streszczenie:
Ozonatory pracujące w powietrzu nie generują czystego ozonu, lecz mieszaninę reaktywnych tlenków azotu prowadzącą do powstawania żrącego i potencjalnie kancerogennego HNO₃. Widma UVVIS takich mieszanin mogą imitować sygnaturę O₃, co sprzyja błędnej ocenie bezpieczeństwa i przeszacowaniu stężenia ozonu w pomiarach spektrofotometrycznych. Jednocześnie oceniono lokalne uwarunkowania nieliniowej interferencji absorpcyjnej w mieszaninie O₃/NO/NO₂. Charakterystyczny „zapach ozonu” pochodzi w rzeczywistości od NOₓ i produktów ich reakcji. Urządzenia te mogą stanowić istotne zagrożenie zdrowotne w pomieszczeniach zamkniętych.
Słowa kluczowe: ozon, O3, maskowanie ozonu, nieselektywność detekcji, UV‑VIS, FTIR, GC‑MS
Abstract:
Ozonators operating in ambient air do not generate pure ozone but a mixture of reactive nitrogen oxides that leads to the formation of corrosive and potentially carcinogenic HNO₃. The UVVIS spectra of such mixtures may imitate the signature of O₃, promoting misjudgment of safety and overestimation of ozone concentration in spectrophotometric measurements. Simultaneously, local conditions affecting nonlinear absorptive interference in O₃/NO/NO₂ mixtures were evaluated. The characteristic “ozone smell” in fact originates from NOₓ and their reaction products. These devices may pose a significant health hazard in enclosed indoor environments.
Keywords: ozone, O3, ozone masking, non‑selective detection, UV‑VIS, FTIR, GC‑MS
1. Wprowadzenie
W literaturze i przekazach popularnych często powtarzają się uproszczenia dotyczące właściwości ozonu i jego oddziaływania. Poniżej zestawiono najczęściej spotykane:
Mit o deratyzacji ozonem oraz mit o zwalczaniu insektów i moli – w typowych warunkach domowych stężenie O₃ jest pomijalne, a domowe „ozonatory” najczęściej nie generują ozonu wcale, produkując głównie NOₓ i produkty ich reakcji. Związki te są drażniące dla ludzi, lecz nie osiągają poziomów wywołujących reakcje awersyjne u gryzoni ani efektów owadobójczych; podstawy toksykologiczne wskazują, że gryzonie reagują awersyjnie na O₃ dopiero przy stężeniach rzędu 10–30 ppm, a owady wykazują toksyczność dopiero przy setkach ppm – wartości o 2–3 rzędy wielkości wyższe niż osiągalne w urządzeniach domowych. Brak jest jakichkolwiek danych eksperymentalnych potwierdzających deratyzacyjne lub insektobójcze działanie takich urządzeń. Należy podkreślić, że brak efektów deratyzacyjnych lub owadobójczych nie oznacza braku szkodliwości dla ludzi: progi drażniące i toksykologiczne dla człowieka są o wiele niższe niż progi awersyjne gryzoni czy toksyczności owadów.
Mit o „zapachu ozonu” – odczuwany zapach pochodzi od NO₂, HNO₃ i produktów reakcji, a nie od ozonu, który jest gazem bezwonnym.
Mit o 254 nm jako dowodzie na ozon – wartość 254 nm należy do obwiedni wielu utleniaczy, a nie jest selektywną sygnaturą O₃. Pasmo Hartleya ozonu obejmuje szeroki zakres 200–300 nm, dlatego pojedynczy punkt 254 nm nie może być traktowany jako jednoznaczny wskaźnik jego obecności.
Mit o „oczyszczaniu powietrza ozonem” – w powietrzu atmosferycznym ozon szybko zanika, a obserwowane efekty „dezynfekcji” wynikają głównie z obecności NOₓ. W wilgotnym środowisku tlenki azotu reagują z parą wodną, tworząc HNO₂ i HNO₃ – związki o działaniu antybakteryjnym, które „likwidują drobnoustroje, jak na kwas przystało”. W praktyce oznacza to, że powietrze jest oczyszczane nie przez ozon, lecz przez mieszaninę aerozoli HNO₂/HNO₃ i produktów reakcji, często o zapachu mylonym z ozonem.
Mit o „kaszlu po ozonie” – kaszel pojawiający się po wdychaniu gazu generowanego przez ozonator nie świadczy o tym, że ozon właśnie „wybija zarazki”: jest to jedynie podrażnienie dróg oddechowych tlenkami azotu oraz drobnymi aerozolami kwasu azotowego powstającymi w mieszaninie gazowej.
2. Wstęp
W pracy [12] przedstawiono krytyczną analizę działania domowych „ozonatorów”, wykazując, że urządzenia te nie funkcjonują jako generatory ozonu (O₃), lecz jako reaktory mieszaniny gazów, wytwarzające jednocześnie O₃ oraz tlenki azotu (NO, NO₂), ponieważ wyładowania zachodzą w powietrzu – często wilgotnym – a nie w czystym tlenie. Brak kontroli parametrów reakcji oraz brak czystego tlenu jako medium prowadzą do powstawania mieszaniny gazów reaktywnych, w tym kwasu azotowego (HNO₃). Mechanizmy chemiczne zachodzące w łuku elektrycznym wskazują na silne powinowactwo NOₓ do pary wodnej oraz na ich toksyczne i potencjalnie kancerogenne działanie. Błędne utożsamianie zapachu NOₓ z ozonem oraz marketingowe przedstawianie „wody ozonowanej” jako bezpiecznej do spożycia prowadzi do fałszywego poczucia bezpieczeństwa – w rzeczywistości jest to roztwór zawierający HNO₂/HNO₃. W niniejszym artykule omówiono kluczowy, dotąd pomijany problem: rzekomą identyfikację ozonu jako jedynego składnika gazów generowanych w powietrzu, podczas gdy w rzeczywistości powstaje mieszanina O₃/NO/NO₂. Analiza obejmuje metody detekcji oparte na papierku jodowo‑skrobiowym, czujnikach SnO₂ i In₂O₃ oraz spektrofotometrii UV‑VIS (ultraviolet–visible spectroscopy – spektroskopia ultrafioletowowidzialna).
3. O indykatorach ozonu
Najprostszym indykatorem obecności ozonu jest papierek jodowo‑skrobiowy, który reaguje ze wszystkimi silnymi utleniaczami (O₃, Cl₂, NO, NO₂), barwiąc się na fioletowo. W przypadku emisji mieszaniny gazów obecność innych utleniaczy prowadzi do interferencji i może skutkować błędnym wnioskiem o obecności wyłącznie ozonu [4, 12]. Podobne ograniczenia dotyczą elektronicznych wykrywaczy ozonu wyposażonych w czujniki SnO₂ oraz bardziej selektywne układy In₂O₃. Reagują one na szerokie spektrum gazów utleniających, dlatego ich wskazania nie pozwalają na jednoznaczne przypisanie sygnału wyłącznie O₃ [8, 9, 13]. Za najbardziej precyzyjne narzędzie detekcji uznaje się spektrofotometr UV‑VIS, rejestrujący absorpcję przy 254 nm. Jednak interpretacja oparta wyłącznie na tej długości fali jest niewystarczająca. Konieczna jest analiza pełnego widma w zakresie 170–450 nm, umożliwiająca wykrycie lub wykluczenie obecności NO i NO₂. NO wykazuje maksimum absorpcji w okolicach 190 nm, a NO₂ – około 400 nm [1, 7].
Pytania kontrolne dla każdej ekspertyzy:
- Czy spektrofotometr był przystosowany do pomiaru gazów?
- Czy analizowano pełne widmo, czy tylko 254 nm?
- Czy rozważono współwystępowanie NO i NO₂?
Ekspertyza oparta wyłącznie na 254 nm, bez pełnego widma i bez potwierdzenia przystosowania spektrofotometru do analizy gazów, jest metodologicznie niewystarczająca.
4. Przegląd literatury przedmiotu
W pracy [10] opisano przemysłowe generatory ozonu, ze szczególnym uwzględnieniem kontroli nad produktami reakcji. Urządzenia te wykorzystują wyładowania koronowe w obecności czystego tlenu, co umożliwia precyzyjne sterowanie procesem generacji O₃ i minimalizuje powstawanie produktów ubocznych. Kształt i intensywność pasma Hartleya zostały szczegółowo przedstawione w [11, 17], stanowiąc podstawę interpretacji widm UV‑VIS w zakresie 200–300 nm.
Publikacja [14] omawia reakcje chemiczne prowadzące do powstawania tlenków azotu (NOₓ) w warunkach analogicznych do działania pseudoozonatorów oraz zjawiska atmosferyczne, takie jak pioruny, będące naturalnym źródłem emisji NOₓ, CO i HC. NOₓ generowany przez wyładowania atmosferyczne (LNOₓ) stanowi jedno z głównych naturalnych źródeł tych związków w atmosferze. W pracy [16] przedstawiono toksyczność tlenków azotu, normy stężeń NOₓ i O₃ oraz skutki zdrowotne związane z ekspozycją. Dokumenty [2, 3, 6] szczegółowo opisują oddziaływanie NOₓ na organizm człowieka, w tym wpływ na układ oddechowy i pokarmowy, oraz toksyczność kwasu azotowego (HNO₃). W pracy [15] poruszono zagadnienia percepcji technologii i marketingowych manipulacji związanych z ozonem i NOₓ. Publikacja [5] analizuje organoleptyczne aspekty woni określanej jako „zapach po burzy”, natomiast w [4] przedstawiono wnioski dotyczące indykatorów ozonu. W pracy [12] omówiono błędną narrację marketingową dotyczącą pseudoozonatorów, które generują mieszaninę gazów (O₃, NO, NO₂) w powietrzu, w przeciwieństwie do profesjonalnych ozonatorów operujących w czystym tlenie. Zwrócono uwagę na brak kontroli nad składem gazów wyjściowych, mylne utożsamianie zapachu NO₂ z ozonem oraz na powstawanie kwasu azotowego (HNO₃) jako produktu ubocznego. Prace [8, 9, 13] przedstawiają zakresy wykrywania silnych utleniaczy przez półprzewodnikowe układy detekcyjne SnO₂ oraz In₂O₃, natomiast w [1, 7] omówiono identyfikację ozonu w spektrofotometrach UV oraz interferencje wynikające z obecności innych gazów utleniających.
5. Analiza widma 170–210 nm i jej konsekwencje
Zakres 170–210 nm w spektroskopii UV‑VIS jest szczególnie podatny na błędną interpretację, ponieważ nakładają się w nim dwa silne pasma elektronowe: szerokie pasmo Schumanna–Runge tlenu (O₂) oraz intensywne przejścia elektronowe tlenku azotu (NO). Obie cząsteczki są silnymi utleniaczami, lecz o skrajnie odmiennych konsekwencjach biologicznych: O₂ jest niezbędny do życia, natomiast NO jest toksyczny i stanowi prekursor NO₂, HNO₂ i HNO₃. W zakresie 170–200 nm pasma O₂ i NO nakładają się tak silnie, że spektrofotometr rejestruje jedno wspólne maksimum. Zgodnie z prawem Beer-Lambert jest to suma absorpcji, a nie sygnatura pojedynczego składnika. Traktowanie tego maksimum jako „piku tlenu” prowadzi do zbagatelizowania obecności NO i jego produktów utleniania, a tym samym do poważnego niedoszacowania toksyczności mieszaniny oddechowej.
W mieszaninach gazowych położenie i intensywność maksimum zależą od proporcji O₂/NO i innych utleniaczy, a kształt jest wypadkową nakładania się szerokich pasm. W zakresie 170–210 nm nie istnieje żaden punkt widmowy, który można jednoznacznie przypisać wyłącznie O₂ lub wyłącznie NO [11]. Rzetelna interpretacja wymaga analizy pełnego widma 170–430 nm, umożliwiającej identyfikację charakterystycznych fragmentów widma (O₃ przy 254 nm, NO₂ w 350–420 nm).
6. Druga widmowa pułapka interpretacyjna: pozór „czystego ozonu” a realna mieszanina utleniaczy
W literaturze laboratoryjnej pasmo ozonu przedstawiane jest jako wyraźne maksimum w okolicach 254 nm, z szerokim „ramieniem” 240–300 nm. W warunkach czystego O₃ jest to sygnatura jednoznaczna. Jednak w powietrzu po wyładowaniu elektrycznym ozon nigdy nie występuje samodzielnie. Towarzyszą mu NO, NO₂, HNO₂, HNO₃, aldehydy i utlenione VOC (volatile organic compounds – lotne związki organiczne), których pasma nakładają się na pasmo ozonu, tworząc widmo mieszaniny. W zakresie 240–300 nm absorbują nie tylko O₃, lecz także HNO₂, HNO₃, aldehydy i VOC. W efekcie maksimum w okolicach 254 nm jest obwiednią wielu utleniaczy, a nie sygnaturą czystego ozonu. Mieszanina może więc imitować widmo O₃ nawet wtedy, gdy ozonu jest niewiele. Konsekwencją jest ryzyko błędnej diagnozy bezpieczeństwa powietrza: widmo może wyglądać „ozonowo”, a powietrze może być toksyczne.
7. Jak zaradzić ograniczeniom UV-VIS?
Spektroskopia UV‑VIS (ultraviolet–visible spectroscopy – spektroskopia ultrafioletowo‑widzialna) nie jest metodą selektywną: widmo mieszaniny gazów po wyładowaniu elektrycznym jest sumą nakładających się pasm O₃ (ozonu), NO (tlenku azotu), NO₂ (dwutlenku azotu), HNO₂ (kwasu azotowego (III)), HNO₃ (kwasu azotowego (V)), aldehydów i utlenionych VOC. Aby uzyskać wiarygodną identyfikację składników, konieczne jest zastosowanie metod selektywnych:
- FTIR – spektroskopia w podczerwieni z transformatą Fouriera (Fourier Transform Infrared Spectroscopy): jednoznaczna identyfikacja O₃, NO₂, HNO₃, HNO₂, aldehydów, ketonów i VOC dzięki charakterystycznym pasmom drgań.
- GC‑MS – chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas (Gas Chromatography–Mass Spectrometry): rozdział produktów ozonolizy i identyfikacja masowa nawet śladowych ilości związków.
- Chemiluminescencja NO/NO₂ – metoda referencyjna o bardzo wysokiej czułości.
- Analizatory elektrochemiczne – szybka i selektywna detekcja O₃, NO i NO₂ w warunkach inżynierskich.
Dopiero zestawienie UV‑VIS z metodami selektywnymi pozwala na pełną i wiarygodną ocenę składu mieszaniny gazowej.
8. Wnioski wynikające z widma UV-VIS
Widmo UV‑VIS mieszaniny gazowej może zawierać mniej ekstremów niż składników, ponieważ pasma absorpcji nakładają się addytywnie. W kontekście wyładowań elektrycznych szczególnie istotne są produkty ozonolizy i utleniania NOₓ: aldehydy (HCHO – formaldehyd, CH₃CHO – aldehyd octowy, C₂H₂O₂ – glikoksal, C₃H₄O₂ – metyloglioksal) oraz inne VOC (alkohole, ketony, kwasy organiczne). Tworzą one szerokie pasma 240–320 nm, które nakładają się na pasmo ozonu i mogą imitować jego obecność. Porównanie widma czystego ozonu (O₃) z widmem mieszaniny gazowej powstającej w powietrzu po wyładowaniu elektrycznym przedstawiono na rysunku 1: widmo ozonu generowanego w czystym tlenie charakteryzuje się dominującym pasmem Hartleya z maksimum 257–258 nm oraz słabszym pasmem Hugginsa w zakresie 300–340 nm. W praktyce laboratoryjnej maksimum bywa obserwowane w pobliżu 254 nm z powodu stosowania lampy rtęciowej (253,7 nm) jako źródła UV.
Fig. 1. Schematic UV–VIS spectra of ozone generated in pur in air under corona discharge, own elaboration
Widmo mieszaniny gazowej powstającej w powietrzu po wyładowaniu koronowym obejmuje nakładające się pasma
wielu absorberów: NO (190-210 nm), HNO2 i HNO3, utlenionych VOC (240-320 nm) oraz szerokie pasmo NO2 w zakresie
350-420 nm. W wilgotnym powietrzu dodatkowo powstają aerozole HNO2/HNO3 oraz nadtlenki (HO2 – rodnik nadtlenkowy,
H2O2 – nadtlenek wodoru, ROOH – organiczne nadtlenki), które wzmacniają absorpcję w zakresie 190-320 nm i poszerza-
ją pasmo NO2 W części widzialnej. Obecność tych składników może prowadzić do pozornej „ozonowej” obwiedni w zakresie
250-300 nm, co utrudnia identyfikację O3 w pomiarach opartych na jednej długości fali. Analiza pełnego zakresu 170-430 nm pozwala jednoznacznie odróżnić widmo czystego ozonu od widma mieszaniny gazowej.
9. Reakcje chemiczne zagrażające zdrowiu w pseudoozonatorach i rzeczywiste źródło zapachu przypisywanego ozonowi
W łuku elektrycznym w powietrzu powstaje nie tylko chwilowy ozon (O3), lecz przede wszystkim tlenki azotu (NO, NO2), które w obecności pary wodnej szybko przekształcają się w kwas azotawy (HNO2) i kwas azotowy (HNO3) [2, 12, 15, 16]. To właśnie HNO2/HNO3 – związki żrące, cytotoksyczne i potencjalnie kancerogenne – dominują w mieszaninie gazów generowanych przez pseudoozonatory. Woda traktowana taką mieszaniną może zawierać istotne ilości HNO3, a jej kwaśność wynika z obecności aktywnych kwasów azotowych, a nie z rozpuszczonego CO₂ [12, 16]. Ozon (O₃) jest gazem bezwonnym. Charakterystyczna woń „po burzy”, przypominająca podgrzany ebonit lub przypaloną izolację, pochodzi głównie od NO₂ oraz produktów jego reakcji z wodą, prowadzących do powstawania HNO₃ [3, 5, 12]. Nawet w niskich stężeniach związki te wywołują drapanie, swędzenie i podrażnienie błon śluzowych. Podczas ciepłego deszczu podobny zapach może wynikać z uwalniania geosminy przez bakterie glebowe Streptomyces. W połączeniu z produktami reakcji NOₓ współtworzy ona złożony profil zapachowy określany jako petrichor [3, 5]. Zjawisko to bywa błędnie interpretowane jako „zapach ozonu”, mimo że jego źródłem są NO₂, HNO₃ oraz naturalne metabolity mikroorganizmów.
10. Wnioski
Urządzenie pracujące w atmosferze powietrznej, bez kontroli warunków reakcji chemicznych, nie jest generatorem ozonu, lecz reaktorem tlenków azotu prowadzącym do powstawania kwasu azotowego (HNO₃) – związku żrącego, cytotoksycznego i potencjalnie kancerogennego. To właśnie HNO₃, a nie ozon, może pojawiać się w wodzie traktowanej gazami z pseudoozonatorów, co stanowi realne zagrożenie zdrowotne i sanitarne. Charakterystyczny zapach generowany przez takie urządzenia – błędnie określany jako „ozonowy” – nie pochodzi od ozonu, który jest gazem bezwonnym, lecz od tlenków azotu (NOₓ). Należy podkreślić, że stężenie ozonu w powietrzu spada bardzo szybko – w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu minut ulega on niemal całkowitemu rozpadowi, podczas gdy NOₓ i powstający z nich HNO₃ utrzymują się znacznie dłużej, determinując zapach i działanie drażniące mieszaniny. W kontakcie z wilgocią powietrza i błon śluzowych NOₓ ulegają konwersji do HNO₃, wywołując podrażnienia i objawy drażniące. Woń przypominająca podgrzany ebonit lub przypaloną izolację (charakterystyczna dla NO₂) jest więc sygnałem obecności reaktywnych produktów wyładowania, a nie czystego O₃. W świetle przedstawionych danych należy jednoznacznie stwierdzić, że pseudoozonator generuje mieszaninę reaktywnych utleniaczy, a nie ozon; widmo UV‑VIS tej mieszaniny może imitować widmo ozonu (zbieżność z liniami emisyjnymi lampy rtęciowej UV), co prowadzi do błędnej diagnozy bezpieczeństwa; a zapach „ozonowy” jest w rzeczywistości zapachem NOₓ i produktów ich reakcji. Urządzenia tego typu mogą stwarzać istotne zagrożenie zdrowotne, zwłaszcza w pomieszczeniach zamkniętych. Ponadto mieszaniny NOₓ/HNO₃ generowane przez pseudoozonatory mogą powodować degradację powierzchni organicznych i polimerowych, co ma bezpośrednie konsekwencje dla procedur medycznych i stomatologicznych opartych na adhezji.
11. Literatura
[1] AELAB (2025). AQMS-300 Ozone Analyzer. https://aelabgroup.com/product/ozone-analyzer-aqms-300 (Dostęp: 29.10.2025).
[2] Agency for Toxic Substances and Disease Registry. (2015). Toxicological Profile for Nitrogen Oxides (NO, NO₂). Atlanta: U.S. Department of Health and Human Services. https://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp.asp?id=390&tid=67
[3] Anderson, W., Prescott G.J., Packham S., Mullins J., Brookes M., Seaton A. (2001). Asthma admissions and thunderstorms: a study of pollen, fungal spores, rainfall, and ozone. QJM, 94(8), 429–433. https://doi.org/10.1093/qjmed/94.8.429
[4] Flinn Scientific. Ozone Test Paper – Science Fax!. https://www.flinnsci.com/api/library/Download/e057b1e3331d48099ae4ab4beeb5cbd4 (Dostęp: 30.09.2025)
[5] Helmenstine, A.M. (2023). Petrichor and Geosmin – The Smell of Rain. Science Notes. https://sciencenotes.org/petrichor-and-geosmin-the-smell-of-rain (Dostęp: 30.09.2025)
[6] Kasdagli, M., Orellano, P., Velasco, R. P., & Samoli, E. (2024). Long-Term Exposure to Nitrogen dioxide and ozone and Mortality: Update of the WHO Air Quality Guidelines Systematic Review and Meta-Analysis. International Journal of Public Health, 69, 1607676. https://doi.org/10.3389/ijph.2024.1607676
[7] Kęcki, Z. (2013). Spektroskopia molekularna [Molecular Spectroscopy]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
[8] Korotcenkov, G., Brinzari, V., & Cho, B. K. (2017). In2O3- and SnO2-based ozone sensors: design and characterization. Critical Reviews in Solid State and Materials Sciences/CRC Critical Reviews in Solid State and Materials Sciences, 43(2), 83–132. https://doi.org/10.1080/10408436.2017.1287661
[9] Korotcenkov, G., & Stetter, J. R. (2008). Comparative study of SnO2- and In2 O3-based ozone sensors. ECS Transactions, 6(20), 29–41. https://doi.org/10.1149/1.2831341
[10] Luberti, M. (2023). Oxygen recovery from ozone generators by adsorption processes. Adsorption, 29(2), 73–86. https://doi.org/10.1007/s10450-023-00377-z
[11] Maes Karen J., Jaime M. Willems. (2011). Photochemistry: UV/VIS Spectroscopy, Photochemical Reactions and Photosynthesis. New York: Nova Science Publishers.
[12] Paleczek, W. (2025). Od ozonu do kwasu azotowego: technologia pozorów w domowych ozonatorach. Gaz, Woda i Technika Sanitarna, 99(10), 35–37. https://doi.org/10.15199/17.2025.10.6
[13] Park, S., Jung, Y. W., Ko, G. M., Jeong, D. Y., & Lee, C. (2021). Enhanced NO2 gas sensing performance of the In2 O3-decorated SnO2 nanowire sensor. Applied Physics A, 127(12). https://doi.org/10.1007/s00339-021-05063-x
[14] Verma, S., Yadava, P. K., Lal, D. M., Mall, R. K., Kumar, H., & Payra, S. (2021). Role of lightning NOx in ozone Formation: A review. Pure and Applied Geophysics, 178(4), 1425–1443. https://doi.org/10.1007/s00024-021-02710-5
[15] Wang, W., Li, X., Cheng, Y., Parrish, D. D., Ni, R., Tan, Z., Liu, Y., Lu, S., Wu, Y., Chen, S., Lu, K., Hu, M., Zeng, L., Shao, M., Huang, C., Tian, X., Leung, K. M., Chen, L., Fan, M., Zhang, Q., Rohrer, F., Wahner, A., Pöschl, U., Su, H., & Zhang, Y. (2023). Ozone pollution mitigation strategy informed by long-term trends of atmospheric oxidation capacity. Nature Geoscience, 17(1), 20–25. https://doi.org/10.1038/s41561-02301334-9
[16] World Health Organization. (2006). Air quality guidelines: Global update 2005. Particulate matter, ozone, nitrogen dioxide and sulfur dioxide. WHO Regional Office for Europe. https://iris.who.int/handle/10665/107823
[17] Qu, Z., Zhu, H., Grebenshchikov, S. Y., & Schinke, R. (2005). The photodissociation of ozone in the Hartley band: A theoretical analysis. The Journal of Chemical Physics, 123(7), 074305. https://doi.org/10.1063/1.2001650