{"id":4126,"date":"2026-10-25T12:01:00","date_gmt":"2026-10-25T12:01:00","guid":{"rendered":"https:\/\/gwits.pl\/?p=4126"},"modified":"2026-10-26T21:24:08","modified_gmt":"2026-10-26T21:24:08","slug":"1065545gwits20261006","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gwits.pl\/en\/1065545gwits20261006\/","title":{"rendered":"Od pomiaru do dowodu, czyli rola \u015bwiadectwa wzorcowania w obliczu bezkrytycznego zaufania do techniki nie tylko w bran\u017cy sanitarnej \/ From measurement to evidence: the role of the calibration certificate in the face of uncritical trust in technology, not only in the sanitary industry"},"content":{"rendered":"\n

Witold Paleczek <\/a>\"ORCID1*<\/sup> <\/em><\/p>\n\n\n\n

Afiliacja<\/summary>\n

1<\/sup> Wydzia\u0142 Budownictwa, Politechnika Cz\u0119stochowska
* Kontakt \/ Correspondence: witold.paleczek@pcz.pl<\/a><\/p>\n<\/details>\n\n\n\n


DOI: 10.65545\/GWITS.2026.10.06<\/strong>, GWiTS 10\/2026, pa\u017adziernik 2026<\/p>\n\n\n\n

Pobierz PDF<\/a> (Open Access)<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong>
Przedstawiono znaczenie dokumentacji metrologicznej aparatury pomiarowej stosowanej w technice sanitarnej, instalacyjnej oraz w obszarach bezpiecze\u0144stwa powszechnego. Om\u00f3wiono rol\u0119 \u015bwiadectw wzorcowania, paszport\u00f3w technicznych i kontroli okresowych. Wykazano, \u017ce wynik pomiaru uzyskany przy u\u017cyciu urz\u0105dzenia pozbawionego aktualnej dokumentacji metrologicznej mo\u017ce utraci\u0107 walor wiarygodnego dowodu technicznego. Przedstawiono konsekwencje stosowania przyrz\u0105d\u00f3w niewzorcowanych oraz wskazano, \u017ce nawet najbardziej zaawansowana aparatura nie zast\u0119puje wiedzy u\u017cytkownika i krytycznej oceny uzyskanego wyniku.<\/p>\n\n\n\n

S\u0142owa kluczowe:<\/strong> \u015bwiadectwo wzorcowania, sp\u00f3jno\u015b\u0107 pomiarowa, tolerancja, wiarygodno\u015b\u0107 wyniku, interpretacja pomiaru<\/em><\/p>\n\n\n\n

Abstract:
<\/strong>The paper presents the importance of metrological documentation for measuring instruments used in sanitary engineering, installation technology, and public safety applications. The role of calibration certificates, technical passports, and periodic inspections is discussed. It is demonstrated that a measurement result obtained using an instrument lacking valid metrological documentation may lose its value as reliable technical evidence. The consequences of using uncalibrated instruments are presented, and it is emphasized that even the most advanced measuring equipment cannot replace the user’s expertise and critical evaluation of the obtained results.<\/p>\n\n\n\n

Keywords:<\/strong> calibration certificate, metrological traceability, tolerance, reliability of result, measurement interpretation<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

1. Wst\u0119p<\/h3>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czesna technika dysponuje aparatur\u0105 pomiarow\u0105 o dok\u0142adno\u015bci i powtarzalno\u015bci, kt\u00f3re jeszcze kilkadziesi\u0105t lat temu by\u0142y trudne do osi\u0105gni\u0119cia w praktyce eksploatacyjnej. Post\u0119p ten obj\u0105\u0142 niemal wszystkie dziedziny \u017cycia gospodarczego, od techniki sanitarnej i gazowniczej, poprzez elektroenergetyk\u0119 i geodezj\u0119, a\u017c po diagnostyk\u0119 medyczn\u0105. Wraz ze wzrostem mo\u017cliwo\u015bci technicznych urz\u0105dze\u0144 wzros\u0142a r\u00f3wnie\u017c odpowiedzialno\u015b\u0107 u\u017cytkownika za w\u0142a\u015bciw\u0105 interpretacj\u0119 uzyskiwanych wynik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Do\u015bwiadczenie praktyczne pokazuje, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em b\u0142\u0119dnych decyzji nie zawsze jest uszkodzenie przyrz\u0105du lub wada metody pomiarowej. W wielu przypadkach przyczyn\u0105 nieprawid\u0142owych wniosk\u00f3w okazuje si\u0119 nadmierne zaufanie do wskaza\u0144 urz\u0105dzenia przy jednoczesnym pomijaniu ogranicze\u0144 metody pomiarowej, warunk\u00f3w wykonania pomiaru oraz wiedzy niezb\u0119dnej do prawid\u0142owej interpretacji wyniku. Nawet wynik uzyskany przez sprawny przyrz\u0105d mo\u017ce zosta\u0107 niew\u0142a\u015bciwie wykorzystany, je\u017celi nie zostanie poddany krytycznej analizie.<\/p>\n\n\n\n

Szczeg\u00f3lnego znaczenia nabiera zatem pytanie nie tylko o poprawno\u015b\u0107 samego pomiaru, lecz r\u00f3wnie\u017c o mo\u017cliwo\u015b\u0107 uznania jego wyniku za wiarygodny dow\u00f3d techniczny. Warunkiem takiej wiarygodno\u015bci jest udokumentowane potwierdzenie w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych stosowanego wyposa\u017cenia pomiarowego, realizowane mi\u0119dzy innymi poprzez wzorcowanie oraz zachowanie sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej.<\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 przedstawia znaczenie \u015bwiadectwa wzorcowania i dokumentacji techniczno-metrologicznej w procesie budowania warto\u015bci dowodowej wyniku pomiaru. Wskazano r\u00f3wnie\u017c, \u017ce nawet najbardziej rygorystyczne procedury metrologiczne nie eliminuj\u0105 konieczno\u015bci posiadania przez u\u017cytkownika odpowiedniej wiedzy technicznej oraz zdolno\u015bci krytycznej oceny uzyskanego wyniku. Mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 nast\u0119puj\u0105c\u0105 triad\u0119: przyrz\u0105d mo\u017ce by\u0107 sprawny, dokumentacja mo\u017ce by\u0107 prawid\u0142owa, a decyzja mo\u017ce by\u0107 b\u0142\u0119dna.<\/p>\n\n\n\n

2. Wprowadzenie<\/h3>\n\n\n\n

Celem artyku\u0142u jest przedstawienie znaczenia \u015bwiadectwa wzorcowania oraz dokumentacji techniczno-metrologicznej urz\u0105dze\u0144 pomiarowych stosowanych przede wszystkim w bran\u017cy gazowniczej, wodoci\u0105gowej i sanitarnej, a tak\u017ce wykazanie, \u017ce wiarygodno\u015b\u0107 wyniku pomiaru jest nierozerwalnie zwi\u0105zana z udokumentowanym potwierdzeniem w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych stosowanego wyposa\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czesna gospodarka techniczna opiera swoje decyzje na wynikach pomiar\u00f3w. Dotyczy to zar\u00f3wno bran\u017cy gazowniczej, wodoci\u0105gowej i sanitarnej, jak r\u00f3wnie\u017c energetyki, geodezji, przemys\u0142u czy medycyny. W ka\u017cdej z tych dziedzin poprawno\u015b\u0107 rozpoznania stanu technicznego obiektu, bezpiecze\u0144stwa u\u017cytkowania instalacji lub oceny zagro\u017cenia zale\u017cy od wiarygodno\u015bci wskaza\u0144 przyrz\u0105d\u00f3w pomiarowych. Nawet niewielki b\u0142\u0105d pomiaru mo\u017ce prowadzi\u0107 do b\u0142\u0119dnych decyzji technicznych, ekonomicznych lub prawnych.<\/p>\n\n\n\n

Szczeg\u00f3lnego znaczenia zagadnienie to nabiera w bran\u017cy gazowej i sanitarnej, gdzie odczyty wykonywane za pomoc\u0105 analizator\u00f3w spalin, detektor\u00f3w gaz\u00f3w, miernik\u00f3w st\u0119\u017cenia tlenku w\u0119gla, przetwornik\u00f3w ci\u015bnienia czy wodomierzy stanowi\u0105 podstaw\u0119 oceny bezpiecze\u0144stwa eksploatacji instalacji. Detektory gaz\u00f3w wykorzystuj\u0105ce sensory elektrochemiczne podlegaj\u0105 naturalnym procesom starzenia i zmian parametr\u00f3w metrologicznych. Bez okresowego wzorcowania oraz potwierdzenia ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci za pomoc\u0105 odpowiedniej dokumentacji metrologicznej mog\u0105 generowa\u0107 wyniki odbiegaj\u0105ce od rzeczywistych warto\u015bci. W konsekwencji mo\u017ce doj\u015b\u0107 zar\u00f3wno do niewykrycia stanu zagro\u017cenia, jak i do nieuzasadnionego wy\u0142\u0105czenia urz\u0105dze\u0144 lub instalacji z eksploatacji.<\/p>\n\n\n\n

Podobny problem wyst\u0119puje w innych dziedzinach techniki. W elektroenergetyce od poprawno\u015bci wskaza\u0144 miernik\u00f3w zale\u017cy ocena skuteczno\u015bci ochrony przeciwpora\u017ceniowej, natomiast w geodezji precyzja pomiar\u00f3w GNSS ma bezpo\u015bredni wp\u0142yw na okre\u015blanie granic nieruchomo\u015bci, realizacj\u0119 inwestycji budowlanych oraz rozstrzyganie spor\u00f3w w\u0142asno\u015bciowych. W ka\u017cdym z tych przypadk\u00f3w sam wynik pomiaru nie stanowi jeszcze dowodu jego poprawno\u015bci. Konieczne jest wykazanie, \u017ce zosta\u0142 on uzyskany przy u\u017cyciu przyrz\u0105du o potwierdzonych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach metrologicznych.<\/p>\n\n\n\n

Szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie problem ten widoczny jest r\u00f3wnie\u017c w medycynie. Wsp\u00f3\u0142czesne systemy diagnostyczne, takie jak elektrokardiografy, rejestratory Holterowskie czy kardiomonitory, przetwarzaj\u0105 sygna\u0142y o bardzo ma\u0142ych amplitudach, podatne na zak\u0142\u00f3cenia i artefakty pomiarowe. B\u0142\u0119dna interpretacja sygna\u0142u mo\u017ce prowadzi\u0107 do postawienia niew\u0142a\u015bciwej diagnozy i wdro\u017cenia nieuzasadnionej terapii. Chocia\u017c medycyna oraz technika sanitarna wydaj\u0105 si\u0119 odleg\u0142ymi dziedzinami, w obu przypadkach \u017ar\u00f3d\u0142em problemu pozostaje to samo zagadnienie metrologiczne: mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaufania wynikowi pomiaru.<\/p>\n\n\n\n

Z tego wzgl\u0119du coraz wi\u0119ksze znaczenie przypisuje si\u0119 dokumentom potwierdzaj\u0105cym przydatno\u015b\u0107 metrologiczn\u0105 przyrz\u0105d\u00f3w pomiarowych. Szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje \u015bwiadectwo wzorcowania, zawieraj\u0105ce informacje o wynikach wzorcowania, niepewno\u015bci pomiaru oraz zachowaniu sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej. Dokument ten nie jest jedynie za\u0142\u0105cznikiem do urz\u0105dzenia pomiarowego, lecz formalnym potwierdzeniem, \u017ce uzyskany wynik mo\u017ce stanowi\u0107 podstaw\u0119 decyzji technicznych, organizacyjnych, ekonomicznych lub prawnych.<\/p>\n\n\n\n

W praktyce technicznej mo\u017cna zaobserwowa\u0107 zjawisko polegaj\u0105ce na przypisywaniu wynikom pomiar\u00f3w i dokumentacji technicznej roli zast\u0119puj\u0105cej samodzieln\u0105 analiz\u0119 problemu. Tymczasem ani pomiar nie zast\u0119puje rozumowania, ani dokument wiedzy u\u017cytkownika. Paradoks wsp\u00f3\u0142czesnej techniki polega jednak na tym, \u017ce zbyt cz\u0119sto pomiar zast\u0119puje rozumowanie, a dokument zast\u0119puje wiedz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

3. Przegl\u0105d literatury przedmiotu i podstawy normatywne<\/h3>\n\n\n\n

Problematyka wiarygodno\u015bci pomiar\u00f3w oraz dokumentowania w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych przyrz\u0105d\u00f3w pomiarowych jest przedmiotem regulacji prawnych, dokument\u00f3w metrologicznych oraz norm technicznych obowi\u0105zuj\u0105cych w wielu obszarach dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej i technicznej.<\/p>\n\n\n\n

Podstawowe znaczenie dla wsp\u00f3\u0142czesnej metrologii maj\u0105 dokumenty opracowane przez Joint Committee for Guides in Metrology. Przewodnik GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement) [3] okre\u015bla zasady oceny niepewno\u015bci pomiaru i stanowi fundament wsp\u00f3\u0142czesnej analizy jako\u015bci wynik\u00f3w pomiarowych. Z kolei Mi\u0119dzynarodowy S\u0142ownik Metrologii VIM [4] definiuje podstawowe poj\u0119cia zwi\u0105zane z pomiarem, wzorcowaniem, sp\u00f3jno\u015bci\u0105 pomiarow\u0105 oraz b\u0142\u0119dami pomiarowymi, zapewniaj\u0105c jednolito\u015b\u0107 terminologiczn\u0105 stosowan\u0105 w nauce i praktyce technicznej.<\/p>\n\n\n\n

Istotne znaczenie dla zapewnienia wiarygodno\u015bci wynik\u00f3w pomiarowych ma norma PN-EN ISO\/IEC 17025:2018-02 [6], okre\u015blaj\u0105ca wymagania dotycz\u0105ce kompetencji laboratori\u00f3w badawczych i wzorcuj\u0105cych. Norma ta wskazuje mi\u0119dzy innymi konieczno\u015b\u0107 zachowania sp\u00f3jno\u015bci pomiarowej, prowadzenia nadzoru nad wyposa\u017ceniem pomiarowym oraz dokumentowania proces\u00f3w wzorcowania.<\/p>\n\n\n\n

W obszarze wyrob\u00f3w medycznych szczeg\u00f3lne znaczenie posiada Rozporz\u0105dzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017\/745 (MDR) [2] oraz norma PN-EN ISO 13485:2016-04 [5]. Dokumenty te podkre\u015blaj\u0105 konieczno\u015b\u0107 zapewnienia bezpiecze\u0144stwa pacjent\u00f3w poprzez stosowanie odpowiednio nadzorowanej aparatury, kt\u00f3rej parametry metrologiczne s\u0105 kontrolowane i udokumentowane.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142ady bran\u017cowych wymaga\u0144 dotycz\u0105cych potwierdzania w\u0142a\u015bciwo\u015bci aparatury pomiarowej zawieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c normy odnosz\u0105ce si\u0119 do konkretnych grup urz\u0105dze\u0144. Norma PN-EN 45544 [7] okre\u015bla wymagania dla elektrycznych przyrz\u0105d\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do wykrywania i pomiaru st\u0119\u017ce\u0144 gaz\u00f3w oraz par toksycznych w \u015brodowisku pracy. Z kolei normy PN-EN 60601-2-25 [8] oraz PN-EN 60601-2-47 [9] odnosz\u0105 si\u0119 odpowiednio do elektrokardiograf\u00f3w oraz ambulatoryjnych system\u00f3w elektrokardiograficznych, wskazuj\u0105c wymagania dotycz\u0105ce poprawno\u015bci dzia\u0142ania aparatury wykorzystywanej do cel\u00f3w diagnostycznych.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie prawid\u0142owo udokumentowanych pomiar\u00f3w podkre\u015blaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c normy stosowane poza bran\u017c\u0105 sanitarn\u0105. Norma PN-EN 61557 [10] dotyczy urz\u0105dze\u0144 wykorzystywanych do pomiar\u00f3w ochronnych w instalacjach elektroenergetycznych niskiego napi\u0119cia, natomiast norma PN-ISO 17123-8:2016-04 [11] opisuje procedury terenowej weryfikacji system\u00f3w GNSS RTK stosowanych w geodezji. W obu przypadkach wynik pomiaru mo\u017ce stanowi\u0107 podstaw\u0119 decyzji technicznych, administracyjnych lub prawnych, co wymaga zapewnienia odpowiedniej jako\u015bci metrologicznej stosowanej aparatury.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie wiarygodno\u015bci pomiar\u00f3w znajduje r\u00f3wnie\u017c odzwierciedlenie w krajowych regulacjach bran\u017cowych. Przyk\u0142adem jest rozporz\u0105dzenie dotycz\u0105ce standard\u00f3w technicznych wykonywania geodezyjnych pomiar\u00f3w sytuacyjnych i wysoko\u015bciowych [1], kt\u00f3re okre\u015bla zasady pozyskiwania oraz dokumentowania danych pomiarowych wykorzystywanych w pa\u0144stwowym zasobie geodezyjnym i kartograficznym. W praktyce oznacza to konieczno\u015b\u0107 stosowania aparatury zapewniaj\u0105cej odpowiedni\u0105 dok\u0142adno\u015b\u0107 i potwierdzone w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologiczne.<\/p>\n\n\n\n

Analiza wskazanych dokument\u00f3w prowadzi do wsp\u00f3lnego wniosku, \u017ce niezale\u017cnie od bran\u017cy, rodzaju aparatury oraz stopnia jej zaawansowania technicznego, warunkiem uznania wyniku pomiaru za wiarygodny jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykazania jego sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej, identyfikowalno\u015bci zastosowanego wyposa\u017cenia oraz w\u0142a\u015bciwego nadzoru nad procesem pomiarowym. To w\u0142a\u015bnie w tym kontek\u015bcie \u015bwiadectwo wzorcowania staje si\u0119 nie tylko dokumentem technicznym, lecz r\u00f3wnie\u017c jednym z podstawowych element\u00f3w budowania warto\u015bci dowodowej wyniku pomiaru.<\/p>\n\n\n\n

Istotny wk\u0142ad w rozw\u00f3j metod oceny jako\u015bci wynik\u00f3w pomiarowych wni\u00f3s\u0142 Duvernoy (2015) [14], przedstawiaj\u0105c praktyczne zasady wyznaczania niepewno\u015bci wzorcowania oraz identyfikacji jej poszczeg\u00f3lnych sk\u0142adnik\u00f3w. Autor wskazuje, \u017ce prawid\u0142owe oszacowanie niepewno\u015bci stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 procesu wzorcowania oraz warunek poprawnej interpretacji danych zawartych w \u015bwiadectwie wzorcowania.<\/p>\n\n\n\n

Podobny kierunek prezentuj\u0105 Csavina, Roberti, Taylor i Loescher (2017) [13], podkre\u015blaj\u0105c \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek pomi\u0119dzy wzorcowaniem, sp\u00f3jno\u015bci\u0105 pomiarow\u0105 oraz ocen\u0105 niepewno\u015bci pomiaru. Wed\u0142ug autor\u00f3w jedynie wyniki odniesione do uznanych wzorc\u00f3w pomiarowych mog\u0105 by\u0107 uznane za por\u00f3wnywalne i wiarygodne, a tym samym stanowi\u0107 podstaw\u0119 podejmowania decyzji technicznych i organizacyjnych.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej oraz nadzoru metrologicznego zosta\u0142o szeroko om\u00f3wione przez Meskuotien\u0117 i wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w (2022) [19]. Autorzy wykazali, \u017ce zar\u00f3wno metrologia przemys\u0142owa, jak i metrologia prawna opieraj\u0105 si\u0119 na wsp\u00f3lnym fundamencie, kt\u00f3rym jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 prze\u015bledzenia nieprzerwanego \u0142a\u0144cucha odniesie\u0144 pomiarowych prowadz\u0105cego do wzorc\u00f3w krajowych i mi\u0119dzynarodowych. W pracy podkre\u015blono, \u017ce brak udokumentowanej sp\u00f3jno\u015bci pomiarowej ogranicza mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykorzystania wynik\u00f3w pomiar\u00f3w jako obiektywnej podstawy decyzji technicznych, administracyjnych oraz s\u0105dowych.<\/p>\n\n\n\n

W ostatnich latach obserwowany jest dynamiczny rozw\u00f3j cyfrowych metod dokumentowania proces\u00f3w wzorcowania. Hackel, H\u00e4rtig, Hornig i Wiedenh\u00f6fer (2017) [15] przedstawili koncepcj\u0119 cyfrowego \u015bwiadectwa wzorcowania (Digital Calibration Certificate, DCC), umo\u017cliwiaj\u0105cego automatyczn\u0105 wymian\u0119 danych metrologicznych pomi\u0119dzy laboratoriami, u\u017cytkownikami przyrz\u0105d\u00f3w oraz systemami informatycznymi przedsi\u0119biorstw. Rozwini\u0119ciem tej koncepcji s\u0105 badania Yang i wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w (2025) [22], kt\u00f3rzy wykazali mo\u017cliwo\u015b\u0107 cyfrowego zapisu b\u0142\u0119d\u00f3w wskaza\u0144 oraz niepewno\u015bci pomiarowych dla wzorcowych licznik\u00f3w energii elektrycznej. Kierunek ten wskazuje, \u017ce tradycyjne \u015bwiadectwa papierowe mog\u0105 w przysz\u0142o\u015bci zosta\u0107 zast\u0105pione dokumentacj\u0105 elektroniczn\u0105 stanowi\u0105c\u0105 integralny element infrastruktury cyfrowej metrologii.<\/p>\n\n\n\n

W polskiej literaturze metrologicznej szczeg\u00f3lne znaczenie maj\u0105 publikacje Pucha\u0142y i Czarneckiego (2012a, 2012b) [20, 21]. Autorzy wskazuj\u0105, \u017ce wzorcowanie powinno by\u0107 traktowane jako jedna z podstawowych form nadzoru metrologicznego nad wyposa\u017ceniem pomiarowym przedsi\u0119biorstw. Zwracaj\u0105 jednocze\u015bnie uwag\u0119, \u017ce prawid\u0142owa interpretacja danych zawartych w \u015bwiadectwie wzorcowania wymaga znajomo\u015bci takich poj\u0119\u0107 jak b\u0142\u0105d wskazania, poprawka, niepewno\u015b\u0107 pomiaru oraz sp\u00f3jno\u015b\u0107 metrologiczna. W praktyce u\u017cytkownik przyrz\u0105du powinien nie tylko posiada\u0107 aktualne \u015bwiadectwo wzorcowania, ale r\u00f3wnie\u017c rozumie\u0107 znaczenie zawartych w nim informacji.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie laboratori\u00f3w wzorcuj\u0105cych dla funkcjonowania system\u00f3w zarz\u0105dzania jako\u015bci\u0105 zosta\u0142o przedstawione przez Males\u0119 (2007) [18], kt\u00f3ry wykaza\u0142, \u017ce wiarygodno\u015b\u0107 proces\u00f3w pomiarowych stanowi jeden z warunk\u00f3w skutecznego funkcjonowania nowoczesnych system\u00f3w jako\u015bci. Z kolei Jenek (2024) [16] przedstawi\u0142 wsp\u00f3\u0142czesne uj\u0119cie b\u0142\u0119du i niepewno\u015bci pomiaru, wskazuj\u0105c na probabilistyczny charakter oceny jako\u015bci wynik\u00f3w oraz ograniczenia wynikaj\u0105ce z rzeczywistych warunk\u00f3w eksploatacji urz\u0105dze\u0144 pomiarowych.<\/p>\n\n\n\n

Z punktu widzenia bran\u017cy gazowniczej szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce s\u0105 publikacje dotycz\u0105ce wzorcowania aparatury procesowej oraz materia\u0142\u00f3w odniesienia. Cieciora i Hys (2014) [12] opisali zagadnienia zwi\u0105zane z wytwarzaniem i certyfikacj\u0105 gazowych materia\u0142\u00f3w odniesienia, stanowi\u0105cych podstaw\u0119 wzorcowania analizator\u00f3w gazowych i innych przyrz\u0105d\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do pomiaru sk\u0142adu mieszanin gazowych. Uzupe\u0142nieniem tych zagadnie\u0144 s\u0105 opracowania dotycz\u0105ce wzorcowania przetwornik\u00f3w ci\u015bnienia przedstawione przez Kuczy\u0144skiego (2020) [17], istotne w kontek\u015bcie eksploatacji sieci gazowych, wodoci\u0105gowych oraz instalacji technologicznych.<\/p>\n\n\n\n

Analiza przedstawionej literatury prowadzi do jednoznacznego wniosku, \u017ce wiarygodno\u015b\u0107 wyniku pomiarowego nie jest wy\u0142\u0105cznie cech\u0105 samego przyrz\u0105du pomiarowego, lecz rezultatem funkcjonowania ca\u0142ego systemu metrologicznego obejmuj\u0105cego wzorcowanie, ocen\u0119 niepewno\u015bci pomiaru, zapewnienie sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej oraz w\u0142a\u015bciwe dokumentowanie tych dzia\u0142a\u0144. W konsekwencji \u015bwiadectwo wzorcowania nale\u017cy postrzega\u0107 nie tylko jako dokument techniczny, lecz r\u00f3wnie\u017c jako podstawowe potwierdzenie zaufania do wyniku pomiaru, od kt\u00f3rego zale\u017c\u0105 decyzje techniczne, ekonomiczne, administracyjne i prawne.<\/p>\n\n\n\n

4. Glosariusz podstawowych poj\u0119\u0107 metrologicznych<\/h3>\n\n\n\n

Akredytacja laboratorium \u2013 formalne potwierdzenie przez uprawnion\u0105 jednostk\u0119, \u017ce laboratorium posiada kompetencje techniczne do wykonywania okre\u015blonych bada\u0144 lub wzorcowa\u0144 zgodnie z wymaganiami normy PN-EN ISO\/IEC 17025. <\/p>\n\n\n\n

Artefakt pomiarowy \u2013 fa\u0142szywy sygna\u0142, zak\u0142\u00f3cenie lub b\u0142\u0105d w obrazie\/odczycie wygenerowany przez aparatur\u0119 pomiarow\u0105 na skutek czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych (np. ruch pacjenta, drgania pod\u0142o\u017ca, obecno\u015b\u0107 gaz\u00f3w towarzysz\u0105cych), b\u0142\u0119dnie interpretowany przez u\u017cytkownika jako stan faktyczny badanego obiektu. <\/p>\n\n\n\n

B\u0142\u0105d pomiaru \u2013 r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy warto\u015bci\u0105 zmierzon\u0105 a warto\u015bci\u0105 odniesienia przyjmowan\u0105 za prawdziw\u0105 lub umownie prawdziw\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Cyfrowe \u015bwiadectwo wzorcowania (DCC) \u2013 elektroniczna posta\u0107 \u015bwiadectwa wzorcowania umo\u017cliwiaj\u0105ca automatyczne przetwarzanie danych metrologicznych przez systemy informatyczne i urz\u0105dzenia pomiarowe. <\/p>\n\n\n\n

Deklaracja zgodno\u015bci \u2013 dokument wystawiany przez producenta lub jego przedstawiciela potwierdzaj\u0105cy, \u017ce wyr\u00f3b spe\u0142nia wymagania odpowiednich norm i przepis\u00f3w. Dokument ten nie potwierdza aktualnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych urz\u0105dzenia. <\/p>\n\n\n\n

Dokumenty dopuszczeniowe \u2013 dokumenty potwierdzaj\u0105ce spe\u0142nienie przez wyr\u00f3b okre\u015blonych wymaga\u0144 konstrukcyjnych, funkcjonalnych lub bezpiecze\u0144stwa. Mog\u0105 obejmowa\u0107 m.in. certyfikaty badania typu, \u015bwiadectwa dopuszczenia lub decyzje administracyjne dopuszczaj\u0105ce urz\u0105dzenie do u\u017cytkowania. <\/p>\n\n\n\n

Gaz wzorcowy \u2013 mieszanina gazowa o dok\u0142adnie okre\u015blonym sk\u0142adzie i znanej niepewno\u015bci st\u0119\u017cenia, stosowana do wzorcowania oraz sprawdzania analizator\u00f3w gaz\u00f3w i detektor\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Interpretacja wyniku pomiaru \u2013 krytyczny proces intelektualny realizowany przez kompetentnego u\u017cytkownika, polegaj\u0105cy na zestawieniu surowego wskazania przyrz\u0105du z niepewno\u015bci\u0105 pomiaru, charakterystyk\u0105 obiektu badanego oraz warunkami \u015brodowiskowymi w celu podj\u0119cia decyzji technicznej lub medycznej. <\/p>\n\n\n\n

Justowanie \u2013 zesp\u00f3\u0142 czynno\u015bci wykonywanych na przyrz\u0105dzie pomiarowym w celu doprowadzenia jego wskaza\u0144 do zgodno\u015bci z okre\u015blonymi wymaganiami metrologicznymi. Justowanie polega na fizycznej lub programowej zmianie parametr\u00f3w przyrz\u0105du tak, aby zminimalizowa\u0107 b\u0142\u0119dy wskaza\u0144. W odr\u00f3\u017cnieniu od wzorcowania justowanie modyfikuje w\u0142a\u015bciwo\u015bci przyrz\u0105du. <\/p>\n\n\n\n

Kalibracja \u2013 patrz: wzorcowanie. <\/p>\n\n\n\n

Karta urz\u0105dzenia \u2013 dokument ewidencyjny przyrz\u0105du pomiarowego, zawieraj\u0105cy histori\u0119 jego eksploatacji, napraw, adiustacji oraz termin\u00f3w kolejnych wzorcowa\u0144 lub przegl\u0105d\u00f3w konserwacyjnych. <\/p>\n\n\n\n

Legalizacja \u2013 forma prawnej kontroli metrologicznej wykonywana dla okre\u015blonych grup przyrz\u0105d\u00f3w pomiarowych obj\u0119tych przepisami ustawy Prawo o miarach. Potwierdza spe\u0142nienie wymaga\u0144 okre\u015blonych dla danego rodzaju przyrz\u0105du. <\/p>\n\n\n\n

Materia\u0142 odniesienia \u2013 substancja lub obiekt o znanych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach, wykorzystywany jako punkt odniesienia podczas wzorcowania, sprawdzania lub walidacji metod pomiarowych. <\/p>\n\n\n\n

Metrologia \u2013 nauka o pomiarach obejmuj\u0105ca zagadnienia jednostek miar, metod pomiarowych, niepewno\u015bci pomiaru, wzorc\u00f3w oraz sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej. <\/p>\n\n\n\n

Niepewno\u015b\u0107 pomiaru \u2013 parametr zwi\u0105zany z wynikiem pomiaru, charakteryzuj\u0105cy zakres warto\u015bci, kt\u00f3re z okre\u015blonym prawdopodobie\u0144stwem mog\u0105 by\u0107 przypisane wielko\u015bci mierzonej. Niewzorcowane urz\u0105dzenie pomiarowe \u2013 przyrz\u0105d, dla kt\u00f3rego nie mo\u017cna wykaza\u0107 aktualnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych poprzez odpowiedni\u0105 dokumentacj\u0119 wzorcowania lub inn\u0105 form\u0119 potwierdzenia sp\u00f3jno\u015bci pomiarowej. <\/p>\n\n\n\n

Paszport techniczny \u2013 dokumentacja eksploatacyjna urz\u0105dzenia zawieraj\u0105ca informacje o identyfikacji przyrz\u0105du, historii u\u017cytkowania, naprawach, przegl\u0105dach, wzorcowaniach oraz innych zdarzeniach maj\u0105cych wp\u0142yw na jego stan techniczny i metrologiczny.<\/p>\n\n\n\n

Poprawka \u2013 warto\u015b\u0107 dodawana algebraicznie do wyniku pomiaru w celu kompensacji znanego b\u0142\u0119du systematycznego. <\/p>\n\n\n\n

Rektyfikacja \u2013 regulacja element\u00f3w mechanicznych, optycznych, elektrycznych lub elektronicznych przyrz\u0105du maj\u0105ca na celu przywr\u00f3cenie jego prawid\u0142owej geometrii, wzajemnego po\u0142o\u017cenia element\u00f3w lub poprawnych parametr\u00f3w pracy. Rektyfikacja jest cz\u0119sto wykonywana przed wzorcowaniem lub justowaniem i ma na celu usuni\u0119cie przyczyn b\u0142\u0119d\u00f3w wynikaj\u0105cych z rozregulowania instrumentu. <\/p>\n\n\n\n

Sp\u00f3jno\u015b\u0107 metrologiczna (pomiarowa) \u2013 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 wyniku pomiaru umo\u017cliwiaj\u0105ca jego odniesienie do odpowiedniego wzorca poprzez nieprzerwany \u0142a\u0144cuch wzorcowa\u0144, z kt\u00f3rych ka\u017cde wnosi okre\u015blon\u0105 niepewno\u015b\u0107 pomiaru. \u015awiadectwo wzorcowania \u2013 dokument wystawiany przez laboratorium wzorcuj\u0105ce, zawieraj\u0105cy wyniki wzorcowania, niepewno\u015bci pomiaru, identyfikacj\u0119 wzorc\u00f3w odniesienia oraz potwierdzenie zachowania sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej. <\/p>\n\n\n\n

Tolerancja (b\u0142\u0105d maksymalny dopuszczalny) \u2013 w sensie metrologicznym: okre\u015blony przez normy, przepisy lub producenta przedzia\u0142 warto\u015bci, w kt\u00f3rym musz\u0105 mie\u015bci\u0107 si\u0119 b\u0142\u0119dy przyrz\u0105du pomiarowego, aby zosta\u0142 on uznany za zdatny do u\u017cytku. Tolerancja jest miar\u0105 narzucon\u0105 odg\u00f3rnie, a nie cech\u0105 fizyczn\u0105 przyrz\u0105du. W sensie psychologiczno-zawodowym: skrajnie niebezpieczne zjawisko spo\u0142eczne polegaj\u0105ce na \u201etolerowaniu\u201d przez \u015brodowisko zawodowe (np. in\u017cynieryjne, medyczne) braku podstawowych kompetencji, ignorancji oraz bezmy\u015blno\u015bci personelu zas\u0142aniaj\u0105cego si\u0119 posiadaniem rozmaitych certyfikat\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Warto\u015b\u0107 dowodowa pomiaru \u2013 stopie\u0144, w jakim wynik pomiaru mo\u017ce by\u0107 wykorzystany jako wiarygodna podstawa decyzji technicznych, administracyjnych, ekonomicznych lub prawnych. <\/p>\n\n\n\n

Wzorcowanie \u2013 zesp\u00f3\u0142 czynno\u015bci umo\u017cliwiaj\u0105cych okre\u015blenie zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy wskazaniami przyrz\u0105du pomiarowego a warto\u015bciami realizowanymi przez wzorce odniesienia; zbi\u00f3r operacji ustalaj\u0105cych relacj\u0119 mi\u0119dzy warto\u015bciami wskazanymi przez przyrz\u0105d pomiarowy a warto\u015bciami przypisanymi wzorcom jednostki miary. Wzorcowanie nie jest napraw\u0105 ani adiustacj\u0105 przyrz\u0105du \u2013 okre\u015bla jedynie jego aktualny b\u0142\u0105d wskazania. <\/p>\n\n\n\n

Wzorzec odniesienia \u2013 przyrz\u0105d lub materia\u0142 o znanej warto\u015bci wielko\u015bci mierzonej, wykorzystywany do wykonywania wzorcowa\u0144 i zapewnienia sp\u00f3jno\u015bci pomiarowej. <\/p>\n\n\n\n

Wzorzec pa\u0144stwowy \u2013 najwy\u017cszy krajowy wzorzec danej jednostki miary, stanowi\u0105cy podstaw\u0119 krajowego systemu odniesie\u0144 pomiarowych.<\/p>\n\n\n\n

5. Dokumenty zwi\u0105zane z urz\u0105dzeniem pomiarowym<\/h3>\n\n\n\n

Deklaracja zgodno\u015bci. <\/strong>Deklaracja zgodno\u015bci jest dokumentem wystawianym przez producenta lub jego upowa\u017cnionego przedstawiciela, potwierdzaj\u0105cym, \u017ce urz\u0105dzenie spe\u0142nia wymagania odpowiednich norm oraz przepis\u00f3w krajowych i europejskich obowi\u0105zuj\u0105cych dla danej grupy wyrob\u00f3w. Dokument ten odnosi si\u0119 do etapu projektowania, wytwarzania i wprowadzania urz\u0105dzenia do u\u017cytkowania.<\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce deklaracja zgodno\u015bci nie stanowi potwierdzenia aktualnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych konkretnego egzemplarza przyrz\u0105du znajduj\u0105cego si\u0119 w eksploatacji. W praktyce technicznej cz\u0119sto b\u0142\u0119dnie uto\u017csamia si\u0119 deklaracj\u0119 zgodno\u015bci z potwierdzeniem poprawno\u015bci wskaza\u0144 urz\u0105dzenia. Dokument ten nie zast\u0119puje wzorcowania ani nie umo\u017cliwia oceny aktualnej wiarygodno\u015bci wynik\u00f3w pomiar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Dokumenty dopuszczeniowe urz\u0105dzenia do stosowania.<\/strong> W wielu obszarach techniki stosowane s\u0105 dokumenty potwierdzaj\u0105ce pozytywne przej\u015bcie bada\u0144 typu, bada\u0144 kwalifikacyjnych, procedur certyfikacyjnych lub dopuszczeniowych. Dokumenty te potwierdzaj\u0105 spe\u0142nienie okre\u015blonych wymaga\u0144 konstrukcyjnych, funkcjonalnych lub bezpiecze\u0144stwa oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 stosowania wyrobu w przewidzianych warunkach eksploatacji.<\/p>\n\n\n\n

Dokumenty dopuszczeniowe maj\u0105 istotne znaczenie z punktu widzenia bezpiecze\u0144stwa u\u017cytkowania urz\u0105dze\u0144, nie stanowi\u0105 jednak potwierdzenia aktualnej poprawno\u015bci metrologicznej konkretnego egzemplarza przyrz\u0105du wykorzystywanego podczas wykonywania pomiar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiadectwo wzorcowania.<\/strong> Spo\u015br\u00f3d wszystkich dokument\u00f3w zwi\u0105zanych z wyposa\u017ceniem pomiarowym szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odgrywa \u015bwiadectwo wzorcowania. Wzorcowanie polega na por\u00f3wnaniu wskaza\u0144 badanego przyrz\u0105du ze wzorcami odniesienia posiadaj\u0105cymi udokumentowan\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107 pomiarow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiadectwo wzorcowania zawiera zazwyczaj identyfikacj\u0119 urz\u0105dzenia, numer seryjny, dat\u0119 wykonania wzorcowania, dane laboratorium wzorcuj\u0105cego, wyniki pomiar\u00f3w, b\u0142\u0119dy wskaza\u0144 oraz oszacowan\u0105 niepewno\u015b\u0107 pomiaru. Dokument ten stanowi podstaw\u0119 oceny wiarygodno\u015bci urz\u0105dzenia oraz pozwala wykaza\u0107 zachowanie sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej pomiar\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Okresowe wzorcowanie przyrz\u0105d\u00f3w pomiarowych.<\/strong> W wielu bran\u017cach praktyk\u0105 eksploatacyjn\u0105 jest wykonywanie wzorcowania przyrz\u0105d\u00f3w pomiarowych w odst\u0119pach rocznych. Ostateczna cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 wzorcowa\u0144 powinna jednak wynika\u0107 z zalece\u0144 producenta, warunk\u00f3w u\u017cytkowania urz\u0105dzenia, jego historii metrologicznej oraz procedur obowi\u0105zuj\u0105cych u u\u017cytkownika.<\/p>\n\n\n\n

Wym\u00f3g okresowego potwierdzania w\u0142a\u015bciwo\u015bci metrologicznych dotyczy mi\u0119dzy innymi analizator\u00f3w spalin, miernik\u00f3w st\u0119\u017cenia gaz\u00f3w, detektor\u00f3w tlenku w\u0119gla, miernik\u00f3w ci\u0105gu kominowego, miernik\u00f3w parametr\u00f3w instalacji elektrycznych, luksomierzy, termometr\u00f3w technicznych, przetwornik\u00f3w ci\u015bnienia oraz kamer termowizyjnych wykorzystywanych w diagnostyce technicznej. Regularne wzorcowanie umo\u017cliwia wykazanie ci\u0105g\u0142o\u015bci sp\u00f3jno\u015bci pomiarowej oraz ocen\u0119 stabilno\u015bci parametr\u00f3w metrologicznych urz\u0105dzenia w czasie.<\/p>\n\n\n\n

6. Wp\u0142yw braku wzorcowania na wiarygodno\u015b\u0107 wyniku pomiaru<\/h3>\n\n\n\n

Jednym z podstawowych wymaga\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnej metrologii jest przedstawienie wyniku pomiaru wraz z informacj\u0105 o jego niepewno\u015bci. W praktyce wynik pomiaru mo\u017cna zapisa\u0107 w postaci:<\/p>\n\n\n\n

x<\/mi>=<\/mo>x<\/mi>o<\/mi><\/msub>\u00b1<\/mo>U<\/mi><\/mspace>(<\/mo>1<\/mn>)<\/mo><\/mrow>x = x_o \u00b1 U \\quad (1)<\/annotation><\/semantics><\/math><\/div>\n\n\n\n

gdzie x\u2080 oznacza warto\u015b\u0107 zmierzon\u0105, natomiast U jest niepewno\u015bci\u0105 rozszerzon\u0105 wyniku pomiaru.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi urz\u0105dzenie pomiarowe nie posiada aktualnego wzorcowania, nie jest mo\u017cliwe wiarygodne okre\u015blenie jego b\u0142\u0119d\u00f3w wskaza\u0144, oszacowanie niepewno\u015bci pomiaru ani wykazanie zachowania sp\u00f3jno\u015bci metrologicznej. W takiej sytuacji znacz\u0105co maleje mo\u017cliwo\u015b\u0107 obiektywnej oceny jako\u015bci uzyskanego wyniku oraz jego zgodno\u015bci z wymaganiami normatywnymi. Odczyt uzyskany z urz\u0105dzenia niewzorcowanego nie musi by\u0107 b\u0142\u0119dny, jednak jego wiarygodno\u015b\u0107 staje si\u0119 trudna do udokumentowania.<\/p>\n\n\n\n

Warto\u015b\u0107 dowodowa wynik\u00f3w pomiar\u00f3w.<\/strong> W wielu post\u0119powaniach technicznych, administracyjnych oraz
s\u0105dowych wynik pomiaru mo\u017ce stanowi\u0107 istotny element materia\u0142u dowodowego. Wysoka warto\u015b\u0107 dowodowa takiego wyniku wymaga mo\u017cliwo\u015bci wykazania:<\/p>\n\n\n\n