{"id":2893,"date":"2026-03-30T11:04:02","date_gmt":"2026-03-30T11:04:02","guid":{"rendered":"https:\/\/gwits.pl\/?p=2893"},"modified":"2026-09-07T11:35:37","modified_gmt":"2026-09-07T11:35:37","slug":"https-gwits-pl-1065545gwits20260303","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gwits.pl\/en\/https-gwits-pl-1065545gwits20260303\/","title":{"rendered":"PFASs jako przyk\u0142ad antropogenicznych, szkodliwych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych obecnych w \u015bciekach komunalnych \/ PFASs as an example of anthropogenic, harmful chemical compounds present in municipal wastewater"},"content":{"rendered":"\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\" \/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em><a href=\"https:\/\/orcid.org\/0009-0004-8894-1952\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Bartosz Wadiak <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" class=\"wp-image-2724\" style=\"width: 16px\" src=\"http:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/ORCID.png\" alt=\"ORCID ID\"><\/a><em><sup>1<\/sup> *<\/em>, <a href=\"https:\/\/orcid.org\/0000-0003-3271-342X\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Joanna Czarnota <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" class=\"wp-image-2724\" style=\"width: 16px\" src=\"http:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/ORCID.png\" alt=\"ORCID ID\"><\/a><em><sup>2<\/sup><\/em>, <a href=\"https:\/\/orcid.org\/0000-0002-3676-0031\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Adam Mas\u0142o\u0144 <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" class=\"wp-image-2724\" style=\"width: 16px\" src=\"http:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/ORCID.png\" alt=\"ORCID ID\"><\/a><sup>2<\/sup><\/em><\/p>\n\n\n\n<details class=\"wp-block-details is-layout-flow wp-block-details-is-layout-flow\"><summary>Afiliacja:<\/summary>\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><sup>1<\/sup> Szko\u0142a Doktorska Politechniki Rzeszowskiej<br><sup>2<\/sup> Wydzia\u0142 Budownictwa, In\u017cynierii \u015arodowiska i Architektury, Politechnika Rzeszowska<br>* Kontakt \/ Correspondence: <a href=\"mailto:askalucz@prz.edu.pl\">askalucz@prz.edu.pl<\/a><\/p>\n<\/details>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><br>DOI: <strong>10.65545\/GWITS.2026.03.03<\/strong>, GWiTS 3\/2026, marzec 2026<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/10-65545-GWITS-2026-03-03.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Pobierz PDF<\/a> (Open Access)<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\" \/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Streszczenie:<br><\/strong>Poli- lub perfluorowane substancje alkilowane (z ang. per- and polyfluoroalkyl substances, PFASs) to szeroka grupa zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych, syntezowana chemicznie od lat czterdziestych ubieg\u0142ego stulecia, kt\u00f3ra znalaz\u0142a szerokie zastosowanie w \u017cyciu codziennym cz\u0142owieka oraz r\u00f3\u017cnych ga\u0142\u0119ziach przemys\u0142u. Inertno\u015b\u0107 implikuje trwa\u0142o\u015b\u0107 cz\u0105steczek tej grupy zanieczyszcze\u0144, co prowadzi do ich akumulacji w \u015brodowisku oraz obecno\u015bci w wielu obszarach zwi\u0105zanych z codziennym funkcjonowaniem cz\u0142owieka, np. w \u015bciekach komunalnych. Badania na przestrzeni lat wykaza\u0142y wysok\u0105 toksyczno\u015b\u0107 PFASs dla organizm\u00f3w \u017cywych oraz trudno\u015bci w ich usuwaniu. W pracy przedstawiono charakterystyk\u0119 PFASs, ich wp\u0142yw na organizmy \u017cywe, sposoby analizy jako\u015bciowej i ilo\u015bciowej tych zwi\u0105zk\u00f3w, a tak\u017ce zwr\u00f3cono uwag\u0119 na ich wyst\u0119powanie w \u015bciekach komunalnych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em><strong>S\u0142owa kluczowe:<\/strong> pPFASs, \u015bcieki komunalne, ska\u017cenie \u015brodowiska, oddzia\u0142ywanie na cz\u0142owieka<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Abstract:<\/strong><br>Poly- or perfluoroalkyl substances (PFASs) are a broad group of chemical compounds, chemically synthesized since the 1940s, which have found wide application in everyday human life as well as in various branches of industry. Their inertness implies the persistence of molecules in this group of pollutants, leading to their accumulation in the environment and presence in many areas, including municipal wastewater. Research over the years has demonstrated the high toxicity of PFASs to living organisms and the difficulties associated with their removal. This paper presents the characteristics of PFASs, their impact on living organisms, methods for qualitative and quantitative analysis of these compounds, and emphasizes their occurrence in municipal wastewater.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em><strong>Keywords:<\/strong> PFASs, municipal wastewater, environmental contamination, impact on humans<\/em><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\" \/>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">1. Wprowadzenie <\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">PFASs to grupa antropogenicznych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych, do kt\u00f3rych zalicza si\u0119 zwi\u0105zki perfluoroalkilowe oraz polifluoroalkilowe. Skr\u00f3towiec pochodzi z j\u0119zyka angielskiego i oznacza per- oraz polyfluoroalkyl substances, a tak\u017ce perfluorinated alkylated substances. S\u0105 to substancje niewyst\u0119puj\u0105ce naturalnie, syntezowane sztucznie od lat czterdziestych XX wieku [25]. PFASs dziel\u0105 si\u0119 na wiele podkategorii, z kt\u00f3rych ka\u017cda wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 obecno\u015bci\u0105 odmiennych grup funkcyjnych lub atom\u00f3w. W ka\u017cdej podkategorii wyr\u00f3\u017cniamy cz\u0105steczki o r\u00f3\u017cnej d\u0142ugo\u015bci oraz izomerii. Istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekszta\u0142cenia danego zwi\u0105zku chemicznego w inny nale\u017c\u0105cy ju\u017c do innej podgrupy. Cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 jest \u0142a\u0144cuch alkilowy zawieraj\u0105cy co najmniej jeden atom w\u0119gla, w kt\u00f3rym wszystkie atomy wodoru podmienia si\u0119 na atomy fluoru, co prowadzi do tego, \u017ce posiadaj\u0105 one co najmniej jedn\u0105 grup\u0119 perfluoroalkilow\u0105 C<sub>n<\/sub>F2<sub>n+1\u2013<\/sub> [40].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Substancje per- i polifluoroalkilowe (PFASs), okre\u015blane w przesz\u0142o\u015bci mianem zwi\u0105zk\u00f3w perfluorowanych, nale\u017c\u0105 do grupy syntetycznych chemikali\u00f3w wykrywanych niemal we wszystkich pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych z r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w geograficznych \u015bwiata, w tym r\u00f3wnie\u017c z teren\u00f3w wolnych od ich produkcji i zastosowania. Nara\u017cenie na PFAS poprzez spo\u017cycie zanieczyszczonej wody pitnej jest powszechnie obserwowane w Stanach Zjednoczonych oraz prawdopodobnie wyst\u0119puje globalnie, zw\u0142aszcza w populacjach zamieszkuj\u0105cych tereny s\u0105siaduj\u0105ce z obszarami o znacznym ska\u017ceniu gleby i w\u00f3d gruntowych tymi zwi\u0105zkami. Ponadto uwa\u017ca si\u0119, \u017ce dieta stanowi g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o ekspozycji na PFASs. Zgodnie z ocen\u0105 Europejskiego Urz\u0119du ds. Bezpiecze\u0144stwa \u017bywno\u015bci (EFSA), dla wi\u0119kszo\u015bci populacji to w\u0142a\u015bnie \u017cywno\u015b\u0107 jest dominuj\u0105c\u0105 drog\u0105 nara\u017cenia, przy czym istotny udzia\u0142 maj\u0105 ryby, mi\u0119so, owoce oraz jaja. Dodatkowo, inhalacja kurzu zawieraj\u0105cego PFASs, pochodz\u0105cego z powszechnie stosowanych produkt\u00f3w konsumenckich, a tak\u017ce bezpo\u015bredni i po\u015bredni kontakt z wyrobami zawieraj\u0105cymi te substancje, r\u00f3wnie\u017c przyczyniaj\u0105 si\u0119 do ca\u0142kowitego poziomu nara\u017cenia na PFAS [4, 20].<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">2. W\u0142a\u015bciwo\u015bci fizykochemiczne oraz zastosowanie PFASs<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zidentyfikowano ponad 5 000 r\u00f3\u017cnych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych zaliczanych do PFASs, a 256 z nich jest produkowanych w ilo\u015bciach, kt\u00f3re s\u0105 znacz\u0105ce na poziomie handlowym w skali \u015bwiatowej. Substancje te cenione s\u0105 za ich stabilno\u015b\u0107 termiczn\u0105 oraz chemiczn\u0105, inertno\u015b\u0107, hydrofobowo\u015b\u0107, oleofobowo\u015b\u0107 [49]. Substancje per- i polifluoroalkilowe PFASs stanowi\u0105 szerok\u0105 klas\u0119 syntetycznych chemikali\u00f3w, kt\u00f3re zawieraj\u0105 co najmniej jedn\u0105 grup\u0119 perfluoroalkilow\u0105, w kt\u00f3rej wszystkie atomy wodoru przy atomie w\u0119gla zosta\u0142y zast\u0105pione przez fluor [5, 7, 11]. Wysoka warto\u015b\u0107 elektroujemno\u015bci atomu fluoru obecnego w tej grupie zanieczyszcze\u0144 powoduje siln\u0105 polaryzacj\u0119 wi\u0105zania w\u0119giel \u2013 fluor. Dodatkowo, ma\u0142y rozmiar atomu tego pierwiastka nadaje grupie perfluoroalkilowej wzmocnione w\u0142a\u015bciwo\u015bci chemiczne, takie jak wi\u0119ksza kwasowo\u015b\u0107, stabilno\u015b\u0107, du\u017ca aktywno\u015b\u0107 powierzchniowa przy niskich st\u0119\u017ceniach oraz odporno\u015b\u0107 na zwi\u0105zki hydrofobowe oraz hydrofilowe w por\u00f3wnaniu do ich w\u0119glowodorowych odpowiednik\u00f3w [49].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cechy te pozwoli\u0142y na znalezienie zastosowania PFASs w wielu<br>ga\u0142\u0119ziach przemys\u0142u, szczeg\u00f3lnie w procesach wykorzystuj\u0105cych wysokie temperatury i\/lub ci\u015bnienie oraz \u015brodowisko korozyjne, ale z drugiej strony powoduj\u0105 one ich odporno\u015b\u0107 na degradacj\u0119, co prowadzi do ich kumulacji w \u015brodowisku oraz organizmach zwierz\u0105t oraz ludzi. Niekt\u00f3re zwi\u0105zki chemiczne z grupy PFASs mog\u0105 ulega\u0107 cz\u0119\u015bciowej degradacji, zar\u00f3wno w \u015brodowisku naturalnym jak i w organizmach \u017cywych, jednak produktami ko\u0144cowymi tych reakcji s\u0105 stabilne cz\u0105steczki takie jak: PFCAs (ang. <em>Perfluorocarboxylic acids<\/em>) kwasy perfluorokarboksylowe, PFSAs (ang. <em>Perfluorosulfonic acids<\/em>) kwasy perfluoroalkilosulfonowe, PFECAs (ang. <em>Perfluoroether carboxylic acids<\/em>) kwasy perfluoroeterokarboksylowe oraz PFESAs (ang. <em>Perfluoroether sulfonic acids<\/em>) kwasy perfluoroeterosulfonowe (Tabela 1).<\/p>\n\n\n\n<h6 class=\"wp-block-heading\">Tabela 1. Przyk\u0142adowe produkty ko\u0144cowe reakcji degradacji PFASs w \u015brodowisku naturalnym oraz organizmach \u017cywych (opracowanie w\u0142asne na podstawie [27, 30, 33, 49, 51])<br>Table 1. Examples of end products of PFAS degradation reactions in the natural environment and living organisms (own study based on [27, 30, 33, 49, 51])<\/h6>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"9\">PFASs (C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013)<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"5\">PFAAs<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"2\">Prekursory PFAA<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\" colspan=\"2\">Pozosta\u0142e<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">I<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">II<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">III<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">IV<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">V<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">VI<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">VII<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">VIII<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">IX<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFCAs C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013COOH<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFSAs C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013SO<sub>3<\/sub>H<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFPAs<br>C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013PO<sub>3<\/sub>H<sub>2<\/sub><\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFPiAs C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013PO<sub>2<\/sub>H \u2013 C<sub>m<\/sub>F<sub>2m+1<\/sub><\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFECAs oraz PFESAs C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013 O \u2013 C<sub>m<\/sub>F<sub>2m+1 <\/sub>\u2013 R<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Zwi\u0105zki oparte o PASF C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013SO<sub>2<\/sub> \u2013 R<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Zwi\u0105zki oparte na substancjach fluorotelomerowych C<sub>n<\/sub>F<sub>2n+1<\/sub> \u2013 C<sub>2<\/sub>H<sub>4 <\/sub>\u2013 R<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">Fluoropolimery<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFPEs<\/td><\/tr><tr><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFBA<br>PFPeA <br>PFHxA <br>PFOA <br>PFNA<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFBS <br>PFHxS <br>PFOS <br>PFDS<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PFBPA <br>PFHxPA <br>PFOPA <br>PFDPA<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">C<sub>4<\/sub>\/C<sub>4<\/sub> PFPiA (n,m=4)<br>C<sub>6<\/sub>\/C<sub>6<\/sub> PFPiA (n,m=6)<br>C<sub>8<\/sub>\/C<sub>8<\/sub> PFPiA (n,m=8)<br>C<sub>6<\/sub>\/C<sub>8<\/sub> PFPiA (n=6, m=8)<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">ADONA<br>GenX<br>EEA <br>F \u2013 53B<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">MeFBSA<br>MeFOSA <br>EtFBSA <br>EtFOSA <br>SAmPAP<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">4:2 FTOH (n=4, R = OH) <br>6:2 FTOH (n=6, R = OH) <br>8:2 FTOH (n=8, R = OH) <br>10:2 FTOH (n=10, R = OH) <br>12:2 FTOH (n=12, R = OH)<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">PTFE <br>PVDF <br>FEP <br>PFA<\/td><td class=\"has-text-align-center\" data-align=\"center\">&#8211;<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list has-small-font-size\">\n<li>KOLUMNA I: PFCAs (ang.<em>Perfluorocarboxylic acids<\/em>) kwasy perfluorokarboksylowe, PFBA (ang.<em>Perfluorobutanoic acid<\/em>) kwas perfluorobutanowy, PFPeA (ang.<em>Perfluoropentanoic acid<\/em>) kwas perfluoropentanowy, PFHxA (ang. <em>Perfluorohexanoic acid<\/em>) kwas perfluoroheksanowy, PFOA (ang. <em>Perfluorooctanoic acid<\/em>) kwas perfluorooktanowy, PFNA (ang. <em>Perfluorononanoic acid<\/em>) kwas perfluorononanowy.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA II: PFSAs (ang. <em>Perfluorosulfonic acids<\/em>) kwasy perfluoroalkilosulfonowe, PFBS (ang. <em>Perfluorobutanesulfonic acid<\/em>) kwas perfluorobutanosulfonowy, PFHxS (ang. <em>Perfluorohexanesulfonic acid<\/em>) kwas perfluoroheksanosulfonowy, PFOS (ang. <em>Perfluorooctanesulfonic acid<\/em>) kwas perfluorooktanosulfonowy, PFDS (ang. <em>Perfluorodecanesulfonic acid<\/em>) kwas perfluorodekanosulfonowy.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA III: PFPAs (ang. <em>Perfluoroalkyl phosphonic acids<\/em>) kwasy perfluoroalkilofosfonowe, PFBPA (ang. <em>Perfluorobutylphosphonic acid<\/em>) kwas perfluorobutylofosfonowy, PFHxPA (ang. <em>Perfluorohexylphosphonic acid<\/em>) kwas perfluoroheksylofosfonowy, PFOPA (ang. <em>Perfluorooctylphosphonic acid<\/em>) kwas perfluorooktylofosfonowy, PFDPA (ang. <em>Perfluorodecylphosphonic acid<\/em>) kwas perfluorodecylofosfonowy.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA IV: PFPiAs (ang. <em>Perfluoroalkyl phosphinic acids<\/em>) kwasy perfluoroalkilofosfinowe, C4\/C4 PFPiA (ang. <em>Bis(perfluorobutyl) phosphinic acid<\/em>) kwas bis(perfluorobutylo)fosfinowy, C6\/C6 PFPiA (ang. <em>Bis(perfluorohexyl) phosphinic acid<\/em>) kwas bis(perfluoroheksylo)fosfinowy, C8\/C8 PFPiA (ang. <em>Bis(perfluorooktyl) phosphinic acid<\/em>) kwas bis(perfluorooktylo)fosfinowy, C6\/C8 PFPiA (ang. <em>(Perfluorohexyl)(Perfluorooktyl) phosphinic acid<\/em>) kwas (perfluoroheksylo)(perfluorooktylo)fosfinowy.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA V: PFECAs (ang. <em>Perfluoroalkylether carboxylic acids<\/em>) kwasy perfluoroeterokarboksylowe, PFESAs (ang. <em>Perfluoroalkylether Sulfonic Acids<\/em>) kwasy perfluoroeterosulfonowe, ADONA (ang. <em>Ammonium 4,8-dioxa-3H-perfluorononanoate<\/em>) 4,8-dioksa-3H-perfluorononanian amonu, GenX (ang. <em>Hexafluoropropylene oxide dimer acid<\/em>) kwas dimeru tlenku heksafluoropropylenu, EEA (ang. <em>Ethoxyperfluoroethanesulfonic acid<\/em>) kwas etoksyperfluoroetanosulfonowy, F-53B (ang. <em>6:2 chlorinated polyfluorinated ether sulfonate<\/em>) 6:2 chlorowany polifluorowany eterosulfonian.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA VI: MeFBSA (ang. <em>N-methylperfluorobutane sulfonamide<\/em>) N-metyloperfluorobutanosulfonamid, MeFOSA (ang. <em>N-methylperfluorooctane sulfonamide<\/em>) N-metyloperfluorooktanosulfonamid, EtFBSA (ang. <em>N-ethylperfluorobutane sulfonamide<\/em>) N-etyloperfluorobutanosulfonamid, EtFOSA (ang. <em>N-ethylperfluorooctane sulfonamide<\/em>) N-etyloperfluorooktanosulfonamid, SAmPAP (ang. <em>Perfluoroalkyl ethyl phosphate diester<\/em>) diester fosforanowy perfluoroalkyloetylu.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA VII: FTOH (ang. <em>Fluorotelomer alcohol<\/em>) alkohol fluorotelomerowy (np. 4:2, 6:2, 8:2, 10:2, 12:2).<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA VIII: PTFE (ang. <em>Polytetrafluoroethylene<\/em>) politetrafluoroetylen, PVDF (ang. <em>Polyvinylidene fluoride<\/em>) polifluorek winylidenu, FEP (ang. <em>Fluorinated ethylene propylene<\/em>) fluorowany etylenopropylen, PFA (ang. <em>Perfluoroalkoxy alkanes<\/em>) perfluoroalkoksyalkany.<\/li>\n\n\n\n<li>KOLUMNA IX: PFPEs (ang. <em>Perfluoropolyethers<\/em>) perfluoropolietery.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zwi\u0105zki z grupy PFASs wykazuj\u0105 po\u017c\u0105dane w\u0142a\u015bciwo\u015bci u\u017cytkowe oraz \u0142atwo\u015b\u0107 produkcji, dlatego wiele firm na przestrzeni lat opracowa\u0142o ca\u0142\u0105 gam\u0119 r\u00f3\u017cnych cz\u0105steczek, kt\u00f3re znalaz\u0142y szerokie zastosowanie zar\u00f3wno w produktach codziennego u\u017cytku jak i w przemy\u015ble (Tabela 2) [49].<\/p>\n\n\n\n<h6 class=\"wp-block-heading\">Tabela 2. Ga\u0142\u0119zie przemys\u0142u oraz produkty, do wytwarzania kt\u00f3rych wykorzystywane s\u0105 PFASs [9, 10, 15, 26]<br>Table 2. Industries and products for which PFASs are used [9, 10, 15, 26]<\/h6>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table has-small-font-size\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Przemys\u0142<\/td><td>Wytwarzane produkty<\/td><\/tr><tr><td>budowlany<\/td><td>kleje, kafelki, poszycia dachowe, filtry powietrza<\/td><\/tr><tr><td>chemiczny<\/td><td>woski, farby, lakiery, tusze, pow\u0142oki przeciwmgielne, materia\u0142y wybuchowe, materia\u0142y miotaj\u0105ce, amunicja, pianki ga\u015bnicze<\/td><\/tr><tr><td>kosmetyczny<\/td><td>emulgatory, \u015brodki oleofobowe, \u015brodki nawil\u017caj\u0105ce (sk\u0142adnik kosmetyk\u00f3w pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 emulgator\u00f3w, \u015brodk\u00f3w nawil\u017caj\u0105cych lub oleofobowych<\/td><\/tr><tr><td>elektroniczny<\/td><td>telefony kom\u00f3rkowe, dyski komputerowe, kamery cyfrowe, drukarki, radary, kable, baterie litowe i cynkowe<\/td><\/tr><tr><td>medyczny<\/td><td>soczewki kontaktowe, kaniule, ig\u0142y, stenty, endoprotezy, po\u015bciel chirurgiczna<\/td><\/tr><tr><td>spo\u017cywczy<\/td><td>opakowania papierowe<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przyk\u0142adowo, analizy chemiczne preparat\u00f3w kosmetycznych przeprowadzone przez Du\u0144sk\u0105 Agencj\u0119 Ochrony \u015arodowiska wykaza\u0142y, \u017ce zawieraj\u0105 one w swoim sk\u0142adzie PFAS. Najwy\u017csze st\u0119\u017cenie pojedynczego zwi\u0105zku nale\u017ca\u0142o do PFHxA i wynosi\u0142o 3 340 ng\/g, a ca\u0142kowite st\u0119\u017cenie wszystkich zwi\u0105zk\u00f3w z grupy PFASs wynosi\u0142o 10 700 ng\/g [47].<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">3. \u0179r\u00f3d\u0142a, wyst\u0119powanie i rozk\u0142ad PFASs w \u015brodowisku naturalnym oraz ich wp\u0142yw na organizm cz\u0142owieka<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Inertno\u015b\u0107, trwa\u0142o\u015b\u0107, stabilno\u015b\u0107 i si\u0142a wi\u0105zania C \u2013 F powoduj\u0105, \u017ce zarz\u0105dzanie i kontrolowanie obecno\u015bci w powietrzu, wodzie i glebie zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych z grupy PFASs jest trudne. Ich wyst\u0119powanie w elementach \u015brodowiska naturalnego jest bardzo zr\u00f3\u017cnicowane i zale\u017cy mi\u0119dzy innymi od budowy chemicznej, przyk\u0142adowo izomery rozga\u0142\u0119zione wykazuj\u0105 wi\u0119ksze powinowactwo do \u015brodowiska wodnego, natomiast cz\u0105steczki liniowe s\u0105 cz\u0119\u015bciej odnajdywane w glebie [45]. Transport atmosferyczny odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w globalnej dystrybucji. Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce po uwolnieniu do \u015brodowiska, wykorzystuj\u0105c procesy wymywania, wytr\u0105cania, podzia\u0142u i rozk\u0142adu, PFASs mog\u0105 by\u0107 przenoszone na du\u017ce odleg\u0142o\u015bci i dlatego znajdowane s\u0105 w r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach naturalnych na ca\u0142ym \u015bwiecie. Przyk\u0142adowo, szybko\u015b\u0107 rozk\u0142adu PFASs zale\u017cy od dost\u0119pno\u015bci tlenu, w warunkach beztlenowych i w osadach morskich jest odmienna ni\u017c w glebach z obecno\u015bci\u0105 tlenu, czego konsekwencj\u0105 jest znaczna zmienno\u015b\u0107 w mo\u017cliwo\u015bciach biotransformacji, co powoduje odmienny rozk\u0142ad st\u0119\u017ce\u0144 przy por\u00f3wnywaniu takich miejsc jak sk\u0142adowiska odpad\u00f3w, oceany lub gleby. Jednak mobilno\u015b\u0107 tych zwi\u0105zk\u00f3w w warunkach l\u0105dowych zmniejsza si\u0119 wraz ze wzrostem masy cz\u0105steczkowej przy jednoczesnym wzro\u015bcie bioakumulacji [38, 46, 47]. Na rysunku 1 przedstawiono obieg zwi\u0105zk\u00f3w PFASs w \u015brodowisku oraz skutki ich wyst\u0119powania w poszczeg\u00f3lnych obszarach.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"340\" height=\"298\" src=\"https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/1065545GWITS20260303_R1-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-3054\" srcset=\"https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/1065545GWITS20260303_R1-1.png 340w, https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/1065545GWITS20260303_R1-1-300x263.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 340px) 100vw, 340px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Rys. 1. Obieg zwi\u0105zk\u00f3w PFASs w \u015brodowisku (opracowanie w\u0142asne na podstawie [45])<br>Fig. 1. Circulation of PFAS compounds in the environment (own study based on [45])<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dotychczasowe badania pokazuj\u0105, \u017ce g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em PFASs<br>w \u015brodowisku s\u0105 odcieki ze sk\u0142adowisk odpad\u00f3w (st\u0119\u017cenie od 1 do 100 ng\/dm3) oraz aerozole (st\u0119\u017cenie od 10 do 100 pg\/m3) [45]. Z kolei badania ryb s\u0142odkowodnych przeprowadzone przez Ameryka\u0144sk\u0105 Agencj\u0119 Ochrony \u015arodowiska (ang. <em>Enviromental Protection Agency<\/em> (US EPA)) w latach 2013\u20132015 wykaza\u0142y, \u017ce mediana st\u0119\u017cenia PFAS wynosi\u0142a 11 800 ng\/kg [47].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Okres p\u00f3\u0142trwania niekt\u00f3rych zwi\u0105zk\u00f3w z grupy PFASs mo\u017ce wynosi\u0107 kilkana\u015bcie lat, a akumulacja tych zanieczyszcze\u0144 w organizmie cz\u0142owieka mo\u017ce prowadzi\u0107 do powa\u017cnych schorze\u0144, takich jak zaburzenie pracy uk\u0142adu immunologicznego, choroby nowotworowe czy upo\u015bledzona p\u0142odno\u015b\u0107 [18, 45]. Zwi\u0105zki te zaliczane s\u0105 do \u201ewiecznych chemikali\u00f3w\u201d [40]. Badania surowicy krwi ludzkiej wykaza\u0142y, \u017ce st\u0119\u017cenia PFASs w tym przypadku mog\u0105 dochodzi\u0107 do setek \u00b5g\/dm3. Niestety, z powodu ich powszechnego stosowania i inertnej natury, PFASs wyst\u0119puj\u0105 obecnie we krwi ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie [3]. Raport \u201eCenters for Disease Control and Prevention\u201d z 2022 roku opracowany przez Ameryka\u0144sk\u0105 Agencj\u0119 Rz\u0105dow\u0105 podaje, \u017ce PFASs obecne s\u0105 u 98% Amerykan\u00f3w [26, 38, 46]. Nale\u017cy wskaza\u0107, \u017ce oddzia\u0142ywanie PFASs na cz\u0142owieka ma wiele \u017ar\u00f3de\u0142 \u015brodowiskowych [16, 17, 35, 39, 46]. Powietrze jest g\u0142\u00f3wnie zanieczyszczane przez produkcj\u0119 polimer\u00f3w fluorowych, ubra\u0144, farb, opakowa\u0144 spo\u017cywczych, materia\u0142\u00f3w budowlanych, \u015brodk\u00f3w ga\u015bniczych. Dodatkowe oddzia\u0142ywanie pochodzi z preparat\u00f3w kosmetycznych oraz przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku [35, 49]. \u0179r\u00f3d\u0142o ska\u017cenia w\u00f3d oraz gleby to oczyszczalnie \u015bciek\u00f3w, a dok\u0142adnie osady \u015bciekowe wykorzystywane w rolnictwie [50]. Wp\u0142yw PFASs na organizm cz\u0142owieka jest nieunikniony i mo\u017ce powodowa\u0107 wiele powa\u017cnych problem\u00f3w zdrowotnych (Rys. 2).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"338\" height=\"331\" src=\"https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/1065545GWITS20260303_R2.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-3055\" srcset=\"https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/1065545GWITS20260303_R2.png 338w, https:\/\/gwits.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/1065545GWITS20260303_R2-300x294.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 338px) 100vw, 338px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Rys. 2. Kierunki oddzia\u0142ywania oraz wp\u0142yw PFAS na organizm cz\u0142owieka (opracowanie w\u0142asne na podstawie [3, 23, 37])<br>Fig. 2. Directions of influence and impact of PFAS on the human body (own study based on [3, 23, 37])<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Negatywny wp\u0142yw PFASs na zdrowie cz\u0142owieka zale\u017cy od sposobu jego nara\u017cenia na czynnik szkodliwy, np. poprzez \u017cywno\u015b\u0107 (mleko, warzywa, owoce, zbo\u017ca), zanieczyszczone powietrze czy te\u017c produkty u\u017cytku codziennego. Znaczenie maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c czas ekspozycji, nat\u0119\u017cenie oraz droga dostania si\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w zanieczyszczaj\u0105cych do organizmu. Istotne s\u0105 r\u00f3wnie\u017c predyspozycje indywidualne, wiek, p\u0142e\u0107, rasa, podatno\u015b\u0107 genetyczna oraz og\u00f3lny stan zdrowia. To wszystko ma znaczenie pod k\u0105tem potencjalnych negatywnych skutk\u00f3w [3, 37, 40].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bior\u0105c pod uwag\u0119 trwa\u0142o\u015b\u0107 PFASs, ich szerokie zastosowanie, wszechobecno\u015b\u0107 w \u015brodowisku naturalnym i potencjaln\u0105 toksyczno\u015b\u0107, od ko\u0144ca lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego stulecia, po ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletniej produkcji, zacz\u0119to zwraca\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na d\u0142ugo\u0142a\u0144cuchowe PFASs, czyli zwi\u0105zki, kt\u00f3re maj\u0105, co najmniej 8 grup perfluoroalkilowych oraz ich prekursory [47]. D\u0142u\u017csze cz\u0105steczki wykazuj\u0105 wi\u0119ksz\u0105 zdolno\u015b\u0107 do bioakumulacji ni\u017c ich kr\u00f3tko\u0142a\u0144cuchowe odpowiedniki [13, 44, 52]. Z drugiej strony, mniejsze cz\u0105steczki s\u0105 bardziej mobilne i \u0142atwiej dyfunduj\u0105, szczeg\u00f3lnie w glebie. Zainteresowanie tym aspektem wykazywali naukowcy, organy kontrolne oraz opinia publiczna. Analizowano i szczeg\u00f3\u0142owo badano kwas perfluorooktanowy PFOA (C<sub>7<\/sub>F<sub>15<\/sub>COOH) oraz kwas heptadekafluorooktano-1-sulfonowy PFOS (C<sub>8<\/sub>F<sub>17<\/sub>SO<sub>3<\/sub>H) pod k\u0105tem ich wp\u0142ywu na organizmy \u017cywe [52]. Rezultatem tych bada\u0144 jest wpisanie PFOS i jego prekursor\u00f3w do wykazu Konwencji Sztokholmskiej w sprawie trwa\u0142ych zanieczyszcze\u0144 organicznych, natomiast PFOA i jego prekursory s\u0105 obecnie oceniane pod k\u0105tem ich wpisania. Unia Europejska zakaza\u0142a stosowania PFOS od 2006 roku, natomiast PFOA od 2019 roku. Opr\u00f3cz tego podj\u0119to wiele inicjatyw regulacyjnych na poziomie regionalnym i\/lub krajowym maj\u0105cych na celu regulacj\u0119 PFOS, PFOA i\/lub niekt\u00f3rych innych PFAS, g\u0142\u00f3wnie w krajach rozwini\u0119tych [12, 43].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Z powodu wprowadzanych regulacji prawnych zakazuj\u0105cych stosowania niekt\u00f3rych zwi\u0105zk\u00f3w z grupy PFASs (na przyk\u0142ad wytyczne US EPA dotycz\u0105ce wody pitnej dla PFOA i PFOS: 70 ng\/dm3), poszukuje si\u0119 zamiennik\u00f3w o zbli\u017conych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach, ale mniej toksycznych. Zainteresowanie wykazuje si\u0119 cz\u0105steczkami o kr\u00f3tszych \u0142a\u0144cuchach lub takimi, w kt\u00f3rych tylko cz\u0119\u015b\u0107 atom\u00f3w wodoru zosta\u0142a podmieniona atomami fluoru. Ich zwi\u0119kszona mobilno\u015b\u0107 powoduje, \u017ce s\u0105 odnajdywane we wszystkich ekosystemach i potencjalnie mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c stanowi\u0107 zagro\u017cenie toksykologiczne dla ekosystemu oraz organizm\u00f3w \u017cywych [45].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cz\u0119\u015b\u0107 produkt\u00f3w wprowadzanych do obrotu mo\u017ce stanowi\u0107 niezamierzone \u017ar\u00f3d\u0142a innych zwi\u0105zk\u00f3w nale\u017c\u0105cych do PFASs b\u0119d\u0105cych zanieczyszczeniem. Place i Field [34] zidentyfikowali 10 podkategorii PFASs wyst\u0119puj\u0105cych w sk\u0142adzie pianek ga\u015bniczych. Brak wymiany informacji pomi\u0119dzy u\u017cytkownikami a producentami nie pozwala jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy wyst\u0119powanie tych cz\u0105steczek to zamierzony efekt wynikaj\u0105cy z procesu produkcyjnego, czy resztkowy produkt po\u015bredni i\/lub ko\u0144cowy, czy mo\u017ce produkt rozk\u0142adu [34].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wszechobecno\u015b\u0107 PFASs ujawnia si\u0119 w gospodarce wodnej, gdzie ich obecno\u015b\u0107 stwierdza si\u0119 w wodach powierzchniowych, gruntowych, przybrze\u017cnych oraz w zbiornikach wodnych. Pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej doniesie\u0144 naukowych, w kt\u00f3rych naukowcy wykazuj\u0105 wysokie st\u0119\u017cenia, dochodz\u0105ce do 100 ng\/dm3, konwencjonalnych PFASs w \u015bciekach. Badania prowadzone s\u0105 nier\u00f3wnomiernie, najwi\u0119cej opracowa\u0144 podchodzi z Chin (31%), Europy (30%) oraz Ameryki P\u00f3\u0142nocnej (16%), natomiast analizy z pozosta\u0142ych obszar\u00f3w geograficznych s\u0105 bardzo nieliczne [40]. Do tej pory analizowano st\u0119\u017cenia bardzo w\u0105skiej grupy przedstawicieli PFASs, g\u0142\u00f3wnie PFOS i PFOA \u2013 z powodu najd\u0142u\u017cszego ich stosowania wbrew temu, \u017ce obecnie ich produkcja gwa\u0142townie i znacz\u0105co spada. Mimo to obecno\u015b\u0107 tych cz\u0105steczek wykryto w ponad 70% matryc uj\u0119tych w dotychczasowych badaniach [46].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najnowsza literatura sugeruje, \u017ce PFAS o kr\u00f3tszych \u0142a\u0144cuchach mog\u0105 zachowywa\u0107 si\u0119 podobnie pod wzgl\u0119dem trwa\u0142o\u015bci i bioakumulacji jak ich odpowiedniki o d\u0142u\u017cszych \u0142a\u0144cuchach i mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie niebezpieczne, co zaobserwowano w eksperymentach na zwierz\u0119tach. Wzgl\u0119dny brak informacji na temat poziom\u00f3w kr\u00f3tkich i ultrakr\u00f3tko\u0142a\u0144cuchowych PFAS w \u015bciekach jest szczeg\u00f3lnie niepokoj\u0105cy, poniewa\u017c zapotrzebowanie na kr\u00f3tkie \u0142a\u0144cuchy PFAS, szczeg\u00f3lnie w krajach rozwijaj\u0105cych si\u0119, prawdopodobnie zwi\u0119kszy ich uwalnianie do \u015brodowiska w nadchodz\u0105cych latach [47].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Do tej pory przeprowadzone badania wykaza\u0142y, \u017ce najcz\u0119\u015bciej<br>wyst\u0119puj\u0105cymi zwi\u0105zkami w \u015bciekach s\u0105:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>PFAS ze st\u0119\u017ceniem od 0 do 761 ng\/dm<sup>3<\/sup>,<\/li>\n\n\n\n<li>PFAA ze st\u0119\u017ceniem 81 \u00b1 25 ng\/dm<sup>3<\/sup>,<\/li>\n\n\n\n<li>PFCA ze st\u0119\u017ceniem od 20 do 930 ng\/dm<sup>3<\/sup>,<\/li>\n\n\n\n<li>PFSA ze st\u0119\u017ceniem od 5 do 490 ng\/dm<sup>3<\/sup> [47].<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Generuje to nowe wyzwania dla przedsi\u0119biorstw wodoci\u0105gowych, kt\u00f3re w dobie zmieniaj\u0105cych si\u0119 regulacji prawnych b\u0119d\u0105 musia\u0142y zmierzy\u0107 si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 usuwania PFASs, zar\u00f3wno podczas proces\u00f3w uzdatniania wody jak i oczyszczania \u015bciek\u00f3w komunalnych.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">4. Analiza chemiczna oraz usuwanie PFAS<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Degradacja zwi\u0105zk\u00f3w kr\u00f3tko\u0142a\u0144cuchowych jest trudna i wymaga dalszych bada\u0144 naukowych, aby skutecznie usun\u0105\u0107 je ze \u015brodowiska. W odpowiedzi na zwi\u0119kszony nacisk na usuwanie zanieczyszcze\u0144 PFAS na poziomach od cz\u0119\u015bci na miliard (ppb) do cz\u0119\u015bci na bilion (ppt) opracowano kilka technik usuwania PFAS [21]. Skuteczno\u015b\u0107 metod usuwania tych substancji zale\u017cy od rodzaju zwi\u0105zk\u00f3w (istotna jest ich budowa chemiczna). Nale\u017c\u0105 do nich:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Metody niszcz\u0105ce: obejmuj\u0105ce spalanie, utlenianie elektrochemiczne, zaawansowane utlenianie\/redukcj\u0119, fotoliz\u0119 sonochemiczn\u0105 i biodegradacj\u0119. Spo\u015br\u00f3d nich g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odgrywa sonifikacja. Fale d\u017awi\u0119kowe tworz\u0105 p\u0119cherzyki, kt\u00f3re rozszerzaj\u0105 si\u0119, a\u017c osi\u0105gn\u0105 etap quasi-adiabatycznej kompresji, po czym zapadaj\u0105 si\u0119. Ta procedura nie jest op\u0142acalna, wi\u0119c nie zosta\u0142a jeszcze przeniesiona do zastosowania przemys\u0142owego, jednak jako pocz\u0105tkowa technika na skal\u0119 pilota\u017cow\u0105 i laboratoryjn\u0105, zosta\u0142a wspomniana w artyku\u0142ach naukowych przez Vo i in. [46] oraz Verma i in. [45]. Prawie wszystkie procedury niszcz\u0105ce obejmuj\u0105 defluorowanie, co cz\u0119sto skutkuje niepo\u017c\u0105danym produktem ubocznym kr\u00f3tko\u0142a\u0144cuchowego PFAS syntetyzowanym podczas rozpadu [26, 28, 44].<\/li>\n\n\n\n<li>Metody nieniszcz\u0105ce: obejmuj\u0105ce w\u0119giel aktywny, \u017cywice jonowymienne, adsorbenty polimerowe, frakcjonowanie piany in situ lub ozofrakcjonowanie. Metoda pierwsza oraz druga s\u0105 stosowane najcz\u0119\u015bciej. W\u0119giel aktywny ze wzgl\u0119d\u00f3w ekonomicznych oraz wydajno\u015bciowych stosowany jest g\u0142\u00f3wnie do d\u0142ugo\u0142a\u0144cuchowych PFAS z powodu ich natury hydrofobowej. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce zdolno\u015b\u0107 adsorpcji zale\u017cy m.in. od \u015brednic por\u00f3w, powierzchni aktywnej czy \u0142adunku powierzchniowego [47]. W przeciwie\u0144stwie do w\u0119gla aktywnego \u017cywice jonowymienne mog\u0105 by\u0107 stosowane wielokrotnie. Z tego powodu materia\u0142 filtruj\u0105cy mo\u017ce by\u0107 wykorzystany wielokrotnie bez jego wymiany, a zat\u0119\u017cony w taki spos\u00f3b PFAS mo\u017ce zosta\u0107 kolejno zmineralizowany i skutecznie usuni\u0119ty [40]. Metody nieniszcz\u0105ce usuwaj\u0105 jednak zwi\u0105zki PFASs chwilowo [47].<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Optymalizacja wymienionych powy\u017cej proces\u00f3w polega na<br>modyfikowaniu warunk\u00f3w procesowych, tj.: st\u0119\u017cenia substrat\u00f3w oraz zawiesin og\u00f3lnych, nat\u0119\u017cenia przep\u0142ywu, temperatury, czasu zatrzymania [47].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Okre\u015blanie zawarto\u015bci PFASs zar\u00f3wno w \u015brodowisku, organizmach \u017cywych, jak i innych matrycach jest kluczowe. S\u0142u\u017c\u0105 do tego techniki analityczne, kt\u00f3re musz\u0105 zosta\u0107 opracowane w taki spos\u00f3b, aby zapewni\u0107 odpowiedni poziom czu\u0142o\u015bci, selektywno\u015bci i specyficzno\u015bci. Brak dost\u0119pno\u015bci standard\u00f3w analitycznych do oceny ilo\u015bciowej, niskie odzyskiwanie ekstrakcji, zanieczyszczenia pr\u00f3bek kontrolnych oraz niska czu\u0142o\u015b\u0107 przyrz\u0105d\u00f3w utrudniaj\u0105 analiz\u0119 PFAS [29].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Istotny jest w\u0142a\u015bciwy dob\u00f3r techniki pod k\u0105tem analizowanej matrycy. Dla gleby stosuje si\u0119 LC-QTOF-MS, a dla w\u00f3d gruntowych LC\/MS-MS w trybach jonizacji elektrosprejem negatywnej (ESI\u2212) i pozytywnej (ESI+) [1].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najbardziej powszechn\u0105 jest chromatografia cieczowa sprz\u0119\u017cona ze spektrometri\u0105 mas LC \u2013 MS\/MS, kt\u00f3ra pozwala na ilo\u015bciowe oznaczania z niskimi poziomami wykrywalno\u015bci na poziomie ppt [50]. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce PFASs wyst\u0119puj\u0105 najcz\u0119\u015bciej w z\u0142o\u017conych pr\u00f3bkach, zawieraj\u0105cych wiele r\u00f3\u017cnych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych, w kt\u00f3rych ich st\u0119\u017cenie jest wielokrotnie mniejsze od matrycy oraz brak znajomo\u015bci dok\u0142adnej struktury chemicznej analitu, analizy staj\u0105 si\u0119 trudniejsze. Nale\u017cy wtedy posi\u0142kowa\u0107 si\u0119 technikami p\u00f3\u0142ilo\u015bciowymi, po\u015brednimi, opartymi na przyk\u0142ad na wyznaczaniu ca\u0142kowitej zawarto\u015bci fluoru organicznego [47].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Do oznaczania ilo\u015bciowego i\/lub jako\u015bciowego PFASs stosuje si\u0119 tak\u017ce technik\u0119 emisji promieni gamma indukowanych protonami, chromatografi\u0119 jonow\u0105 wykorzystuj\u0105c\u0105 spalanie, spektroskopi\u0119 j\u0105drowego rezonansu magnetycznego fluoru (19F NMR), metody wykorzystuj\u0105ce zjawiska fluorescencji i luminescencji oraz techniki elektrochemiczne [47].<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">5. Obecno\u015b\u0107 PFASs w \u015bciekach<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0179r\u00f3d\u0142em PFASs w \u015brodowisku wodnym, kt\u00f3re zosta\u0142o najprecyzyjniej zbadane, s\u0105 \u015bcieki oczyszczone. PFASs znajduj\u0105 si\u0119 nie tylko w \u015bciekach oczyszczonych kierowanych do odbiornika, ale r\u00f3wnie\u017c w osadach \u015bciekowych, odciekach z przer\u00f3bki osad\u00f3w \u015bciekowych oraz w wodach odzyskanych ze \u015bciek\u00f3w [25]. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce odzysk wody ze \u015bciek\u00f3w oczyszczonych i wykorzystanie jej np. do nawadniania obszar\u00f3w rolniczych stanowi \u017ar\u00f3d\u0142o ska\u017cenia mikrozanieczyszczeniami, w tym PFASs, i mo\u017ce mie\u0107 wp\u0142yw na zdrowie ludzi oraz jako\u015b\u0107 w\u00f3d gruntowych oraz rzek [40]. Badania przeprowadzone w gospodarstwie rolnym w pobli\u017cu Melbourne, kt\u00f3re wykorzystywa\u0142o \u015bcieki oczyszczone do nawadniania p\u00f3l wykaza\u0142y, \u017ce wody gruntowe zawiera\u0142y PFOS o st\u0119\u017ceniu 11 ng\/dm<sup>3<\/sup> (maksymalnie 34 ng\/dm<sup>3<\/sup>) oraz PFOA o st\u0119\u017ceniu 2,2 ng\/dm<sup>3<\/sup> [46].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce oczyszczalnie \u015bciek\u00f3w nigdy nie by\u0142y i nadal nie s\u0105 projektowane do usuwania PFASs ze \u015bciek\u00f3w, gdy\u017c nie ma w tym zakresie odpowiednich regulacji prawnych. Jednak\u017ce na ca\u0142ym \u015bwiecie prowadzony jest monitoring PFASs w \u015bciekach, jednak jego intensywno\u015b\u0107 jest mocno zr\u00f3\u017cnicowana pomi\u0119dzy krajami, co mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 wy\u017csz\u0105 zawarto\u015bci\u0105 PFASs w \u015bciekach na terenach o wy\u017cszym poziomie zurbanizowania i uprzemys\u0142owienia, co potencjalnie wyja\u015bnia spor\u0105 liczb\u0119 bada\u0144 przeprowadzonych w Chinach [49]. Analogicznie, w krajach o niskiej produkcji przemys\u0142owej nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119, \u017ce liczba prowadzonych bada\u0144 b\u0119dzie zredukowana. Oczywi\u015bcie PFASs mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 i w krajach niewykazuj\u0105cych produkcji, jako nast\u0119pstwo u\u017cywania produkt\u00f3w importowanych [9]. Brak pe\u0142nych danych opisuj\u0105cych wyst\u0119powanie i przekszta\u0142canie PFASs w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w w r\u00f3\u017cnych krajach powoduje, \u017ce pe\u0142ne zrozumienie ich globalnej produkcji, stosowania i przemieszczania si\u0119 jest niemo\u017cliwe. Bywa tak, \u017ce w danym pa\u0144stwie dokonuje si\u0119 analizy wielu oczyszczalni \u015bciek\u00f3w w ramach jednego badania, a w innym istnieje wiele analiz pojedynczych obiekt\u00f3w. Wyklucza to mo\u017cliwo\u015b\u0107 por\u00f3wnania kraj\u00f3w tylko na podstawie liczby prowadzonych bada\u0144 [28].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">PFOA jest najcz\u0119\u015bciej identyfikowanym zwi\u0105zkiem z grupy<br>PFAS w europejskich \u015bciekach. Wykazano, \u017ce konwencjonalne procesy technologiczne stosowane w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w nie zapewniaj\u0105 jego skutecznego usuwania. W niekt\u00f3rych badaniach odnotowano nawet wy\u017csze st\u0119\u017cenia PFOA w \u015bciekach oczyszczonych ni\u017c w dop\u0142ywaj\u0105cych, co t\u0142umaczy si\u0119 prawdopodobn\u0105 transformacj\u0105 zwi\u0105zk\u00f3w prekursorowych. W skali globalnej mediana st\u0119\u017ce\u0144 PFOA w \u015bciekach wynosi 27 ng\/l. Z kolei dane z monitoringu obejmuj\u0105cego 90 europejskich oczyszczalni \u015bciek\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce maksymalne, \u015brednie oraz medianowe st\u0119\u017cenia PFOA osi\u0105gaj\u0105 odpowiednio 15 900 ng\/l, 255 ng\/l oraz 12,9 ng\/l [31].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W tabeli 3 uj\u0119to przyk\u0142adowe st\u0119\u017cenia r\u00f3\u017cnych klas PFAS wykrytych w \u015bciekach dop\u0142ywaj\u0105cych i odp\u0142ywaj\u0105cych z oczyszczalni \u015bciek\u00f3w. Okazuje si\u0119, \u017ce PFAAs s\u0105 obecne w wi\u0119kszej ilo\u015bci i w wy\u017cszych st\u0119\u017ceniach w \u015bciekach w por\u00f3wnaniu z innymi klasami PFAS.<\/p>\n\n\n\n<h6 class=\"wp-block-heading\">Tabela 3. St\u0119\u017cenia r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w PFASs w \u015bciekach dop\u0142ywaj\u0105cych do oczyszczalni oraz \u015bciekach oczyszczonych [28] Table 3. Concentrations of various types of PFASs in wastewater flowing into treatment plants and in treated wastewater [28]<\/h6>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><tbody><tr><td>Zwi\u0105zek chemiczny<\/td><td>St\u0119\u017cenie w \u015bciekach dop\u0142ywaj\u0105cych [ng\/dm<sup>3<\/sup>]<\/td><td>St\u0119\u017cenie w \u015bciekach oczyszczonych [ng\/dm<sup>3<\/sup>]<\/td><\/tr><tr><td>PFAS<\/td><td>od 10 do 15<\/td><td>od 14 do 24<\/td><\/tr><tr><td>PFAA<\/td><td>81 \u00b1 25<\/td><td>&#8211;<\/td><\/tr><tr><td>PFCA<\/td><td>930<\/td><td>780<\/td><\/tr><tr><td>PFSA<\/td><td>490<\/td><td>260<\/td><\/tr><tr><td>PFPrA<\/td><td>17 \u00b1 2<\/td><td>14 \u00b1 2<\/td><\/tr><tr><td>PFBA<\/td><td>5<\/td><td>4<\/td><\/tr><tr><td>PFPeA<\/td><td>2<\/td><td>1<\/td><\/tr><tr><td>PFHxA2<\/td><td>2<\/td><td>3<\/td><\/tr><tr><td>PFBS<\/td><td>2<\/td><td>3<\/td><\/tr><tr><td>PFHpA<\/td><td>2<\/td><td>20<\/td><\/tr><tr><td>PFOA<\/td><td>3<\/td><td>65<\/td><\/tr><tr><td>PFHxS<\/td><td>7<\/td><td>18<\/td><\/tr><tr><td>PFHpS<\/td><td>2<\/td><td>3<\/td><\/tr><tr><td>PFOS<\/td><td>11<\/td><td>35<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dotychczas powsta\u0142o niewiele prac po\u015bwi\u0119conych badaniom st\u0119\u017ce\u0144 PFASs na r\u00f3\u017cnych etapach oczyszczania \u015bciek\u00f3w. Warunki pracy reaktor\u00f3w biologicznych dzia\u0142aj\u0105cych w oparciu o metod\u0119 osadu czynnego, tj. czas retencji osadu, st\u0119\u017cenie osadu, temperatura w reaktorze biologicznym, szybko\u015b\u0107 przep\u0142ywu oraz st\u0119\u017cenie zawiesiny w \u015bciekach oczyszczonych, decyduj\u0105 o losie PFAS [24]. D\u0142u\u017cszy czas retencji oraz wy\u017csza temperatura procesu prowadz\u0105 do powstania PFAAs, co zwi\u0119ksza jego st\u0119\u017cenie w \u015bciekach [19]. Z drugiej strony, unikalne parametry pracy zwi\u0105zane z wy\u017cszym st\u0119\u017ceniem osadu czynnego w reaktorach biologicznych (ok. 5 000 mg\/dm3) i d\u0142u\u017cszym czasem retencji osadu (oko\u0142o 45 dni) znacz\u0105co zwi\u0119kszy\u0142y usuwanie PFAS z fazy wodnej w oczyszczalni \u015bciek\u00f3w stosuj\u0105cej recyrkulacj\u0119 osadu czynnego [24]. Istotne s\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bciek\u00f3w (bytowe, przemys\u0142owe, rolnicze), warunki klimatyczne oraz depozycja atmosferyczna, kt\u00f3re to implikowa\u0142y st\u0119\u017cenie r\u00f3\u017cnych PFASs oraz ich usuwanie z fazy wodnej w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w [36]. Brak przystosowania oczyszczalni \u015bciek\u00f3w do usuwania tego rodzaju zanieczyszcze\u0144, cz\u0119sto skutkuje tym, \u017ce st\u0119\u017cenia PFASs w \u015bciekach oczyszczonych przekraczaj\u0105 st\u0119\u017cenia w dop\u0142ywie. Jest to spowodowane przekszta\u0142caniem prekursor\u00f3w PFASs i substancji polifluoroalkilowych w terminalne, perfluoroalkilowe substancje alkilowe podczas procesu oczyszczania [41]. Pan i in. (2014) wykazali, \u017ce zastosowanie promieniowania UV do dezynfekcji \u015bciek\u00f3w przyczyni\u0142o si\u0119 do obni\u017cenia o 3,6\u201311% st\u0119\u017cenia sumy 18 zwi\u0105zk\u00f3w PFAS w trzech r\u00f3\u017cnych oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w w po\u0142udniowych Chinach, natomiast zastosowanie Cl<sub>2<\/sub> do dezynfekcji skutkowa\u0142o wzrostem ich st\u0119\u017cenia o ok. 29% (w ka\u017cdej z oczyszczalni pobrano tylko jedn\u0105 24-godzinn\u0105 pr\u00f3bk\u0119 zbiorcz\u0105, wyniki nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 zmienno\u015bci czasowej) [32].<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Opr\u00f3cz czynnik\u00f3w procesowych i zewn\u0119trznych, kluczowy jest<br>r\u00f3wnie\u017c rodzaj PFAS. Na przyk\u0142ad PFAAs, najliczniejsza klasa PFASs, kt\u00f3re zwykle wyst\u0119puj\u0105 w formach anionowych, s\u0105 nielotne i oporne na biodegradacj\u0119 [2]. Mocne wi\u0105zania w\u0119giel-fluor sprawiaj\u0105, \u017ce PFAAs s\u0105 wyj\u0105tkowo trwa\u0142e, a dzi\u015b mo\u017cna je znale\u017a\u0107 powszechnie w \u015brodowisku na ca\u0142ym \u015bwiecie. Niekt\u00f3re PFAA maj\u0105 potencja\u0142 do bioakumulacji i biomagnifikacji [6, 42]. Neutralne PFASs, kt\u00f3re s\u0105 g\u0142\u00f3wnie prekursorami, takimi jak FTOH i perfluoroalkilosulfonamidoetanole, s\u0105 lotne i\/lub p\u00f3\u0142lotne [2, 22, 48] i st\u0105d mog\u0105 by\u0107 uwalniane do atmosfery z oczyszczalni \u015bciek\u00f3w [14]. Do tej pory wiedza dotycz\u0105ca emisji lotnych i\/lub p\u00f3\u0142lotnych PFAS z oczyszczalni \u015bciek\u00f3w do atmosfery i wp\u0142ywu r\u00f3\u017cnych proces\u00f3w oczyszczania jest ograniczona. Ze wzgl\u0119du na z\u0142o\u017con\u0105 matryc\u0119 \u015bciekow\u0105, reakcje biologiczne i fizykochemiczne oraz unikalne w\u0142a\u015bciwo\u015bci PFASs, oczyszczalnie \u015bciek\u00f3w bezpo\u015brednio lub po\u015brednio s\u0142u\u017c\u0105 jako \u017ar\u00f3d\u0142o lub poch\u0142aniacz r\u00f3\u017cnych PFASs [8]. W zwi\u0105zku z tym skuteczno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych proces\u00f3w oczyszczania maj\u0105cych na celu usuwanie zwi\u0105zk\u00f3w PFAS i ograniczanie ich powstawania w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w wymaga dalszych bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">6. Podsumowanie<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rozw\u00f3j cywilizacyjny przynosi odkrywanie nowych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych, kt\u00f3re mog\u0105 znale\u017a\u0107 powszechne zastosowania w \u017cyciu codziennym. Pocz\u0105tkowo syntetyzowane zwi\u0105zki, kt\u00f3re s\u0105 tanie, stabilne, praktyczne oraz wytrzyma\u0142e wydaj\u0105 si\u0119 idealn\u0105 odpowiedzi\u0105 na rosn\u0105ce potrzeby ludzi. W wielu przypadkach okazuje si\u0119 jednak, \u017ce wprowadzane do obiegu \u015brodowiskowego cz\u0105steczki lub produkty ich rozk\u0142adu stanowi\u0105 zagro\u017cenie i stwarzaj\u0105 problemy, kt\u00f3rych rozwi\u0105zanie przysparza wi\u0119cej problem\u00f3w ni\u017c korzy\u015bci z ich wdro\u017cenia. Taka sytuacja wyst\u0119puje w przypadku PFASs, zwi\u0105zk\u00f3w, kt\u00f3re wprowadzono do produkcji przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku. Z czasem ich bioakumulacja i negatywny wp\u0142yw na organizmy \u017cywe wymusi\u0142y wycofanie cz\u0119\u015bci z nich, jednak post\u0119powanie z tymi zanieczyszczeniami stanowi du\u017ce wyzwanie, gdy\u017c PFASs stanowi\u0105 trwa\u0142y element zanieczyszczaj\u0105cy \u015brodowisko. Wymusi\u0142o to badania nad opracowaniem technik analitycznych, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cliwe jest oznaczanie ilo\u015bciowe oraz jako\u015bciowe PFASs. Wa\u017cne jest tak\u017ce opracowanie skutecznych metod rozk\u0142adu tworz\u0105cych produkty bezpieczne oraz usuwania pozosta\u0142o\u015bci ze \u015brodowiska naturalnego. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c pochyli\u0107 si\u0119 nad monitorowaniem st\u0119\u017cenia PFAS w \u015bciekach komunalnych, dane te mog\u0105 stanowi\u0107 cenne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o poziomie \u0142adunku zanieczyszcze\u0144 tych zwi\u0105zk\u00f3w kierowanego do \u015brodowiska. Jednak\u017ce taki monitoring dopiero zaczyna by\u0107 wdra\u017cany, g\u0142\u00f3wnie w krajach wysokorozwini\u0119tych.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">7. Bibliografia<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[1] Adamson D. T., Nickerson A., Kulkarni P. R., Higgins C. P., Popovic J., Field J., Rodowa A., Newell C., DeBlanc P., Kornuc J. J. (2020). Mass-based, field-scale demonstration of PFAS retention within AFFF-associated source areas. Environmental Science &amp; Technology, 54(24), 15768-15777. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1021\/acs.est.0c04472\">https:\/\/doi.org\/10.1021\/acs.est.0c04472<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[2] Ateia, M., Arifuzzaman, M., Pellizzeri, S., Attia, M. F., Tharayil, N., Anker, J. N., &amp; Karanfil, T. (2019). Cationic polymer for selective removal of GenX and short-chain PFAS from surface waters and wastewaters at ng\/L levels. Water research, 163, 114874. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.watres.2019.114874\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.watres.2019.114874<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[3] Awad R., Zhou Y., Nyberg E., Namazkar S., Yongning W., Xiao Q., Sun Y., Zhu Z., Bergman \u00c5., Benskin J. P. (2020). Emerging per-and polyfluoroalkyl substances (PFAS) in human milk from Sweden and China. Environmental Science: Processes &amp; Impacts, 22(10), 2023-2030. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1039\/D0EM00077A\">https:\/\/doi.org\/10.1039\/D0EM00077A<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[4] Barbo, N., Stoiber, T., Naidenko, O. V., &amp; Andrews, D. Q. (2023). Locally caught freshwater fish across the United States are likely a significant source of exposure to PFOS and other perfluorinated compounds. Environmental research, 220, 115165. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envres.2022.115165\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envres.2022.115165<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[5] Brase, R. A., Mullin, E. J., &amp; Spink, D. C. (2021). Legacy and emerging per-and polyfluoroalkyl substances: analytical techniques, environmental fate, and health effects. International journal of molecular sciences, 22(3), 995. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3390\/ijms22030995\">https:\/\/doi.org\/10.3390\/ijms22030995<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[6] Br\u00e4unig, J., Baduel, C., Heffernan, A., Rotander, A., Donaldson, E., &amp; Mueller, J. F. (2017). Fate and redistribution of perfluoroalkyl acids through AFFF-impacted groundwater. Science of the Total Environment, 596, 360-368. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2017.04.095\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2017.04.095<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[7] Buck R. C., Franklin J., Berger U., Conder J. M., Cousins I. T., De Voogt P., Jensen A. A., Kannan K., Mabury S. A., Van Leeuwen S. P. (2011). Perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances in the environment: terminology, classification, and origins. Integrated environmental assessment and management, 7(4), 513-541. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1002\/ieam.258\">https:\/\/doi.org\/10.1002\/ieam.258<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[8] Chen, S., Zhou, Y., Meng, J., &amp; Wang, T. (2018). Seasonal and annual variations in removal efficiency of perfluoroalkyl substances by different wastewater treatment processes. Environmental pollution, 242, 2059-2067. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envpol.2018.06.078\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envpol.2018.06.078<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[9] Coggan T. L., Moodie D., Kolobaric A., Szabo D., Shimeta J., Crosbie N. D., Lee E., Fernandes M., Clarke B. O. (2019). An investigation into per-and polyfluoroalkyl substances (PFAS) in nineteen Australian wastewater treatment plants (WWTPs). Heliyon, 5(8) <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.heliyon.2019.e02316\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.heliyon.2019.e02316<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[10] Curtzwiler, G. W., Silva, P., Hall, A., Ivey, A., &amp; Vorst, K. (2020). Significance of perfluoroalkyl substances (PFAS) in food packaging. Integrated Environmental Assessment and Management, 17(1), 7-12. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1002\/ieam.4346\">https:\/\/doi.org\/10.1002\/ieam.4346<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[11] Ehsan, M. N., Riza, M., Pervez, M. N., Khyum, M. M. O., Liang, Y., &amp; Naddeo, V. (2023). Environmental and health impacts of PFAS: Sources, distribution and sustainable management in North Carolina (USA). Science of the total environment, 878, 163123. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2023.163123\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2023.163123<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[12] Evich M. G., Davis M. J. B., McCord J. P., Acrey B., Awkerman J. A., Knappe D. R. U., Lindstrom A. B., Speth T. F., Tebes-Stevens C., Strynar M. J., Wang Z., Weber E. J., Henderson W. M., Washington J. W. (2022). Per-and polyfluoroalkyl substances in the environment. Science, 375(6580), eabg9065. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.abg9065\">https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.abg9065<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[13] Fenton S. E., Ducatman A., Boobis A., DeWitt J. C., Lau C., Ng C., Smith J. S., Roberts S. M. (2021). Per\u2010and polyfluoroalkyl substance toxicity and human health review: Current state of knowledge and strategies for informing future research. Environmental toxicology and chemistry, 40(3), 606-630. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1002\/etc.4890\">https:\/\/doi.org\/10.1002\/etc.4890<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[14] Fuertes, I., G\u00f3mez-Lav\u00edn, S., Elizalde, M. P., &amp; Urtiaga, A. (2017). Perfluorinated alkyl substances (PFASs) in northern Spain municipal solid waste landfill leachates. Chemosphere, 168, 399407. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2016.10.072\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2016.10.072<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[15] Gaines, L. G. (2023). Historical and current usage of perand polyfluoroalkyl substances (PFAS): A literature review. American Journal of Industrial Medicine, 66(5), 353-378. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1002\/ajim.23362\">https:\/\/doi.org\/10.1002\/ajim.23362<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[16] Gallen, C., Eaglesham, G., Drage, D., Nguyen, T. H., &amp; Mueller, J. F. (2018). A mass estimate of perfluoroalkyl substance (PFAS) release from Australian wastewater treatment plants. Chemosphere, 208, 975-983. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2018.06.024\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2018.06.024<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[17] Ghisi, R., Vamerali, T., &amp; Manzetti, S. (2019). Accumulation of perfluorinated alkyl substances (PFAS) in agricultural plants: A review. Environmental research, 169, 326-341. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envres.2018.10.023\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envres.2018.10.023<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[18] Giesy, J. P., &amp; Kannan, K. (2001). Global distribution of perfluorooctane sulfonate in wildlife. Environmental science &amp; technology, 35(7), 1339-1342. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1021\/es001834k\">https:\/\/doi.org\/10.1021\/es001834k<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[19] Guerra, P., Kim, M., Kinsman, L., Ng, T., Alaee, M., &amp; Smyth, S. A. (2014). Parameters affecting the formation of perfluoroalkyl acids during wastewater treatment. Journal of Hazardous Materials, 272, 148-154. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.%20jhazmat.2014.03.016\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j. jhazmat.2014.03.016<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[20] Guillette, T. C., Jackson, T. W., Guillette, M., McCord, J., &amp; Belcher, S. M. (2022). Blood concentrations of per-and polyfluoroalkyl substances are associated with autoimmune-like effects in American alligators from Wilmington, North Carolina. Frontiers in Toxicology, 4, 1010185. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3389\/ftox.2022.1010185\">https:\/\/doi.org\/10.3389\/ftox.2022.1010185<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[21] Habib Z., Song M., Ikram S., Zahra Z. 2024. \u201eOverview of Perand Polyfluoroalkyl Substances (PFAS), Their Applications, Sources, and Potential Impacts on Human Health\u201d. Pollutants 4: 136\u2013152. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3390\/pollutants4010009\">https:\/\/doi.org\/10.3390\/pollutants4010009<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[22] Hamid, H., Li, L. Y., &amp; Grace, J. R. (2018). Review of the fate and transformation of per-and polyfluoroalkyl substances (PFASs) in landfills. Environmental Pollution, 235, 74-84. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envpol.2017.12.030\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envpol.2017.12.030<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[23] Kasonga, T. K., Coetzee, M. A., Kamika, I., Ngole-Jeme, V. M., &amp; Momba, M. N. B. (2021). Endocrine-disruptive chemicals as contaminants of emerging concern in wastewater and surface water: A review. Journal of Environmental Management, 277, 111485. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jenvman.2020.111485\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jenvman.2020.111485<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[24] Kibambe, M. G., Momba, M. N. B., Daso, A. P., &amp; Coetzee, M. A. A. (2020). Evaluation of the efficiency of selected wastewater treatment processes in removing selected perfluoroalkyl substances (PFASs). Journal of environmental management, 255, 109945. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jenvman.2019.109945\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jenvman.2019.109945<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[25] Kurwadkar S., Dane J., Kanel S. R., Nadagouda M. N., Cawdrey R. W., Ambade B., Struckhoff G. C., Wilkin R. (2022). Per-and polyfluoroalkyl substances in water and wastewater: A critical review of their global occurrence and distribution. Science of the Total Environment, 809, 151003. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2021.151003\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2021.151003<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[26] [26] Lam N.-H., Cho C.-R., Lee J.-S., Soh H.-Y., Lee B.-C., Lee J.-A., Tatarozako N., Sasaki K., Saito N., Iwabuchi K. (2014). Perfluorinated alkyl substances in water, sediment, plankton and fish from Korean rivers and lakes: a nationwide survey. Science of the Total Environment, 491, 154-162. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2014.01.045\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2014.01.045<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[27] Lee, L. (2021, April). PFAS Characteristics, Fate and challenges in waste management. In 2021 Emerging Contaminants in the Environment Conference (ECEC21).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[28] Lenka, S. P., Kah, M., &amp; Padhye, L. P. (2021). A review of the occurrence, transformation, and removal of poly-and perfluoroalkyl substances (PFAS) in wastewater treatment plants. Water research, 199, 117187. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.watres.2021.117187\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.watres.2021.117187<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[29] Manojkumar, Y., Pilli, S., Rao, P. V., &amp; Tyagi, R. D. (2023). Sources, occurrence and toxic effects of emerging per-and polyfluoroalkyl substances (PFAS). Neurotoxicology and Teratology, 97, 107174. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.ntt.2023.107174\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.ntt.2023.107174<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[30] OECD. 2015. Risk Reduction Approaches for Per- and polyfluoroalkyl substances (PFASs) \u2013 A Cross-Country Analysis OECD.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[31] Page, D., Vanderzalm, J., Kumar, A., Cheng, K. Y., Kaksonen, A. H., &amp; Simpson, S. (2019). Risks of perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances (PFAS) for sustainable water recycling via aquifers. Water, 11(8), 1737. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3390\/w11081737\">https:\/\/doi.org\/10.3390\/w11081737<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[32] Pan, C. G., Ying, G. G., Zhao, J. L., Liu, Y. S., Jiang, Y. X., &amp; Zhang, Q. Q. (2014). Spatiotemporal distribution and mass loadings of perfluoroalkyl substances in the Yangtze River of China. Science of the total environment, 493, 580-587. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2014.06.033\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.scitotenv.2014.06.033<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[33] Panieri, E., Baralic, K., Djukic-Cosic, D., Buha Djordjevic, A., &amp; Saso, L. (2022). PFAS molecules: a major concern for the human health and the environment. Toxics, 10(2), 44. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3390\/toxics10020044\">https:\/\/doi.org\/10.3390\/toxics10020044<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[34] Place, B. J., &amp; Field, J. A. (2012). Identification of novel fluorochemicals in aqueous film-forming foams used by the US military. Environmental science &amp; technology, 46(13), 71207127. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1021\/es301465n\">https:\/\/doi.org\/10.1021\/es301465n<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[35] Plumlee, M. H., Larabee, J., &amp; Reinhard, M. (2008). Perfluorochemicals in water reuse. Chemosphere, 72(10), 1541-1547. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2008.04.057\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2008.04.057<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[36] Ratola, N., Cincinelli, A., Alves, A., &amp; Katsoyiannis, A. (2012). Occurrence of organic microcontaminants in the wastewater treatment process. A mini review. Journal of hazardous materials, 239, 1-18. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jhazmat.2012.05.040\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jhazmat.2012.05.040<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[37] Rehman, A. U., Crimi, M., &amp; Andreescu, S. (2023). Current and emerging analytical techniques for the determination of PFAS in environmental samples. Trends in environmental analytical chemistry, 37, e00198. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.teac.2023.e00198\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.teac.2023.e00198<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[38] Ruyle B. J., Pickard H. M., LeBlanc D. R., Tokranov A. K., Thackray C. P., Hu X. C., Vecitis C. D., Sunderland E. M. (2021). Isolating the AFFF signature in coastal watersheds using oxidizable PFAS precursors and unexplained organofluorine. Environmental Science &amp; Technology, 55(6), 3686-3695. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1021\/acs.est.0c07296\">https:\/\/doi.org\/10.1021\/acs.est.0c07296<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[39] Shahsavari, E., Rouch, D., Khudur, L. S., Thomas, D., Aburto-Medina, A., &amp; Ball, A. S. (2021). Challenges and current status of the biological treatment of PFAS-contaminated soils. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology, 8, 602040. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.3389\/fbioe.2020.602040\">https:\/\/doi.org\/10.3389\/fbioe.2020.602040<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[40] Shan, G., Wang, Z., Zhou, L., Du, P., Luo, X., Wu, Q., &amp; Zhu, L. (2016). Impacts of daily intakes on the isomeric profiles of perfluoroalkyl substances (PFASs) in human serum. Environment international, 89, 62-70. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envint.2016.01.002\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.envint.2016.01.002<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[41] Sigler, K., Messer, T. L., Ford, W., &amp; Sanderson, W. (2024). Occurrence, transformation, and transport of PFAS entering, leaving, and flowing past wastewater treatment plants with diverse land uses. Journal of Environmental Management, 371, 123129. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jenvman.2024.123129\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jenvman.2024.123129<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[42] Sinclair, E., Mayack, D. T., Roblee, K., Yamashita, N., &amp; Kannan, K. (2006). Occurrence of perfluoroalkyl surfactants in water, fish, and birds from New York State. Archives of environmental contamination and toxicology, 50(3), 398410. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1007\/s00244-005-1188-z\">https:\/\/doi.org\/10.1007\/s00244-005-1188-z<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[43] Sunderland, E. M., Hu, X. C., Dassuncao, C., Tokranov, A. K., Wagner, C. C., &amp; Allen, J. G. (2019). A review of the pathways of human exposure to poly-and perfluoroalkyl substances (PFASs) and present understanding of health effects. Journal of exposure science &amp; environmental epidemiology, 29(2), 131-147. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1038\/s41370-018-0094-1\">https:\/\/doi.org\/10.1038\/s41370-018-0094-1<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[44] United Nations Environment Programme. n.d. The Stockholm Convention \u2212 National Implementation Plans \u2212 Addressing COP 4 amendments. United Nations Environment Programme. <a href=\"https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU20160000549\/O\/D20160549.pdf\">https:\/\/isap.sejm.gov.pl\/isap.nsf\/download.xsp\/WDU20160000549\/O\/D20160549.pdf<\/a> (dost\u0119p: 10 grudnia 2026).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[45] Verma, S., Varma, R. S., &amp; Nadagouda, M. N. (2021). Remediation and mineralization processes for per-and polyfluoroalkyl substances (PFAS) in water: A review. Science of the total environment, 794, 148987. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.%20scitotenv.2021.148987\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j. scitotenv.2021.148987<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[46] Vo H., Ngo H., Guo W., Nguyen T., Li J., Liang H., Deng L., Chen Z., Nguyen T. (2020). Poly\u2010and perfluoroalkyl substances in water and wastewater: A comprehensive review from sources to remediation. Journal of Water Process Engineering, 36, 101393. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jwpe.2020.101393\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jwpe.2020.101393<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[47] Vu, C. T., &amp; Wu, T. (2022). Recent progress in adsorptive removal of per-and poly-fluoroalkyl substances (PFAS) from water\/wastewater. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 52(1), 90-129. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1080%20\/10643389.2020.1816125\">https:\/\/doi.org\/10.1080 \/10643389.2020.1816125<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[48] Wang Q., Zhao Z., Ruan Y., Hua X., Chen H., Wang Y., Jin L., Tsui M., Yao Y., Lam P., Sun H. (2021). Occurrence and seasonal distribution of legacy and emerging per-and polyfluoroalkyl substances (PFASs) in different environmental compartments from areas around ski resorts in northern China. Journal of Hazardous Materials, 407, 124400. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jhazmat.2020.124400\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jhazmat.2020.124400<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[49] Wang, T., Wang, P., Meng, J., Liu, S., Lu, Y., Khim, J. S., &amp; Giesy, J. P. (2015). A review of sources, multimedia distribution and health risks of perfluoroalkyl acids (PFAAs) in China. Chemosphere, 129, 87-99. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2014.09.021\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.chemosphere.2014.09.021<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[50] Wang, Y., Munir, U., &amp; Huang, Q. (2023). Occurrence of per-and polyfluoroalkyl substances (PFAS) in soil: Sources, fate, and remediation. Soil &amp; Environmental Health, 1(1), 100004. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.seh.2023.100004\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.seh.2023.100004<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[51] Wang Z., DeWitt J. C., Higgins C. P., Cousins I. T. (2017). A never-ending story of per- and polyfluoroalkyl substances (PFASs)?. Environmental Science &amp; Technology 51 (5): 2508\u20132518. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1021\/acs.est.6b04806\">https:\/\/doi.org\/10.1021\/acs.est.6b04806<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">[52] Xiao, F., Simcik, M. F., Halbach, T. R., &amp; Gulliver, J. S. (2015). Perfluorooctane sulfonate (PFOS) and perfluorooctanoate (PFOA) in soils and groundwater of a US metropolitan area: Migration and implications for human exposure. Water research, 72, 64-74. <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.%20watres.2014.09.052\">https:\/\/doi.org\/10.1016\/j. watres.2014.09.052<\/a><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\" \/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<div class=\"mh-excerpt\">Bartosz Wadiak, Joanna Czarnota, Adam Mas\u0142o\u0144, GWiTS 3\/2026<\/div>\n<p> <a class=\"mh-excerpt-more\" href=\"https:\/\/gwits.pl\/en\/https-gwits-pl-1065545gwits20260303\/\" title=\"PFASs jako przyk\u0142ad antropogenicznych, szkodliwych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych obecnych w \u015bciekach komunalnych \/ PFASs as an example of anthropogenic, harmful chemical compounds present in municipal wastewater\"> &#8230;<\/a><\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[95],"class_list":["post-2893","post","type-post","status-publish","format-standard","category-wszystkie_artykuly","tag-3-2026"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2893"}],"version-history":[{"count":22,"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3279,"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2893\/revisions\/3279"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gwits.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}